कुरिलो खेती: बाँझो जमिनको उपयोग र मनग्य आम्दानीको नयाँ अवसर

नेपालका गाउँघरमा वैदेशिक रोजगारी र बसाइँसराइका कारण थुप्रै खेतीयोग्य जमिन अहिले बाँझो र झाडीमा परिणत भइरहेका छन्। यस्तो अवस्थामा कम मेहनतमा धेरै प्रतिफल दिने र एक पटक लगाएपछि दशकौँसम्म उत्पादन लिन सकिने ‘कुरिलो खेती’ नेपाली किसानका लागि एउटा सुनौलो अवसर बन्न सक्छ। परम्परागत खेतीबाट खासै लाभ लिन नसकेका किसानहरूले आफ्नै गाउँको बाँझो जमिनलाई सदुपयोग गर्दै कुरिलोको व्यावसायिक खेती सुरु गर्ने हो भने यसबाट वार्षिक लाखौँ रुपैयाँको मनग्य आम्दानी लिन सकिन्छ। स्वास्थ्यका लागि वरदान र बजारमा उच्च माग भएको कुरिलो खेती कसरी गर्ने? यसबारे पूर्ण प्राविधिक जानकारी यहाँ प्रस्तुत गरिएको छ।

१. परिचय

कुरिलो एक बहुवर्षीय तरकारी र बहुमूल्य औषधिजन्य बाली हो। यसको कलिलो टुसा (Spears) लाई तरकारी वा सुपको रूपमा प्रयोग गरिन्छ भने यसको जरालाई आयुर्वेदिक औषधि बनाउन प्रयोग गरिन्छ। कुरिलोको सबैभन्दा ठूलो विशेषता भनेको यसको दीर्घकालीन उत्पादन हो; एक पटक राम्ररी रोपेपछि यसले लगातार १५ देखि २० वर्षसम्म उत्पादन दिइरहन्छ।

२. उपयुक्त हावापानी र माटो

कुरिलोलाई समुद्री सतहदेखि ६०० मिटरदेखि २२०० मिटरसम्मको उचाइमा सफलतापूर्वक खेती गर्न सकिन्छ।

• क्षेत्र: पहाडी क्षेत्र कुरिलोका लागि सबैभन्दा उत्तम मानिन्छ, जहाँको चिसो हावापानीले टुसालाई स्वादिष्ट र गुणस्तरीय बनाउँछ। तराईमा उत्पादन छिटो भए पनि बढी गर्मीले टुसाहरू छिटै फुल्ने सम्भावना रहन्छ।

• तापक्रम: १८ देखि २५ डिग्री सेल्सियस तापक्रम यसका लागि सबैभन्दा उपयुक्त हुन्छ।

• माटो: पानी नजम्ने, प्रशस्त प्राङ्गारिक मल भएको, खुकुलो र बलौटे दोमट माटोमा यसको जडा राम्ररी फैलिन पाउँछ। माटोको pH मान ६.० देखि ७.५ को बीचमा हुनु राम्रो मानिन्छ।

३. उन्नत जातहरू

नेपालमा व्यावसायिक रूपमा लगाइने मुख्य जातहरू निम्न छन्:

• मेरी वासिङ्टन (Mary Washington): यो नेपालमा सबैभन्दा बढी रुचाइएको र बजारमा माग भएको जात हो।

• जर्सी किङ र जर्सी जोइन्ट: यी भाले जातहरू हुन्। पोथी जातको तुलनामा यिनीहरूले बढी संख्यामा र मोटा टुसाहरू दिन्छन्।

• सतावरी (स्थानीय): यो विशेषगरी जराको आयुर्वेदिक प्रयोगका लागि वनजंगल वा बारीका कान्लाहरूमा लगाइन्छ।

४. रोपण प्रविधि र दुरी

• समय: पहाडी भेगमा फागुनदेखि वैशाखसम्म र तराईमा असारदेखि असोजसम्म बिरुवा सार्न सकिन्छ।

• नर्सरी व्यवस्थापन: कुरिलोको बीउलाई सिधै बारीमा नरोपी पहिले १–२ दिन पानीमा भिजाएर नर्सरीमा राख्नुपर्छ। नर्सरीमा बिरुवा तयार हुन करिब १ वर्ष लाग्छ।

• रोप्ने दुरी: बिरुवा रोप्दा लाइनदेखि लाइनको दुरी ७५ से.मी. र बिरुवादेखि बिरुवाको दुरी ५० से.मी. राख्नुपर्छ।

• खाडलको तयारी: ३० से.मी. गहिरो खाडल खनेर त्यसमा प्रशस्त कम्पोस्ट मल र माटो मिसाएर बिरुवा सार्नुपर्छ।

५. सिँचाइ, मलखाद र गोडमेल

• सिँचाइ: कुरिलोको जरा गहिरो जाने भए तापनि व्यावसायिक उत्पादनका लागि सुख्खा मौसममा हप्ताको एक पटक सिँचाइ गर्नु अनिवार्य हुन्छ। तर, जरा कुहिने डर हुने भएकाले पानी जम्न भने दिनुहुँदैन।

• मलखाद: प्रति रोपनी २०–३० डोको राम्ररी कुहिएको गोबर वा कम्पोस्ट मल प्रयोग गर्नुपर्छ। साथै, माटोको परीक्षण गरी आवश्यक मात्रामा नाइट्रोजन, फस्फोरस र पोटास दिनु लाभदायक हुन्छ।

• माटो चढाउने: वर्षायाम सकिएपछि वर्षको एक पटक बिरुवाको फेदमा अनिवार्य रूपमा माटो चढाउनुपर्छ, जसले जरालाई मजबुत बनाउँछ।

६. रोग, कीरा र वन्यजन्तु व्यवस्थापन

• रोग: कुरिलोमा ‘जरा कुहिने’ र ‘डढुवा’ रोग लाग्न सक्छ। यसको रोकथामका लागि कपर अक्सिक्लोराइड २ ग्राम प्रति लिटर पानीमा मिसाएर छर्कनुपर्छ।

• कीरा: ‘कुरिलोको गवारो’ विरुद्ध नीमजन्य जैविक विषादीको प्रयोग गर्नु सुरक्षित हुन्छ।

• वन्यजन्तु संरक्षण: बाँदरले कलिला टुसालाई क्षति पुर्‍याउन सक्ने हुनाले रेखदेख आवश्यक हुन्छ। विशेषगरी दुम्सी र बँदेलले कुरिलोको जरा नै खाइदिने हुनाले बारीको वरिपरि कम्तीमा १ फिट जमिनमुनि गाडेर बलियो तारजाली (Fencing) लगाउनु सबैभन्दा सुरक्षित उपाय हो।

७. टिपाइ र उत्पादन

बेर्ना सारेको दोस्रो वर्षबाट थोरै मात्रामा र तेस्रो वर्षबाट पूर्ण रूपमा उत्पादन लिन सकिन्छ।

• तरिका: टुसा १५ देखि २० से.मी. (करिब ६-८ इन्च) लामो भएपछि र माथिको भाग नखोलिँदै धारिलो चक्कुले जमिनको सतहबाट काट्नुपर्छ।

• उत्पादन: राम्रो व्यवस्थापन गरिएको एक रोपनी जग्गाबाट सिजनको समयमा दैनिक ५ देखि १० केजीसम्म टुसा संकलन गर्न सकिन्छ।

८. आर्थिक लाभ र आयुर्वेदिक महत्व

• बजार र मूल्य: कुरिलोको बजार निकै उत्साहजनक छ। सामान्य समयमा यसको मूल्य प्रति केजी रु. ३०० देखि ८०० सम्म पर्छ। कोरोना महामारीको समयमा यसको रोग प्रतिरोधात्मक क्षमताका कारण प्रति केजी ९ हजार रुपैयाँसम्म पुगेको रेकर्ड छ। ठूला होटल, रेष्टुरेन्ट र शहरी क्षेत्रमा यसको माग सधैँ उच्च रहन्छ।

• आयुर्वेदिक महत्व: कुरिलोको सुकेको जरा (सतावरी) शक्तिवर्धक मानिन्छ। विशेषगरी सुत्केरी महिलाका लागि दूध बढाउन र विभिन्न स्त्री रोगको उपचारमा यसको प्रयोग अचूक मानिन्छ। टुसा मात्र नभई यसको सुकेको जरालाई पनि महँगो मूल्यमा बिक्री गर्न सकिन्छ।

कुरिलो खेती थोरै लगानी र मेहनतमा दीर्घकालीन आम्दानी दिने व्यवसाय हो। गाउँमा त्यसै खेर गइरहेको बाँझो जमिनलाई खनजोत गरी व्यावसायिक कुरिलो खेती गर्ने हो भने यसले आर्थिक समृद्धिको ढोका खोल्ने निश्चित छ। आधुनिक प्रविधि अपनाएर र बजारको मागलाई बुझेर खेती गर्न सकेमा कुरिलो खेती नेपाली किसानका लागि ‘कालो सुन’ प्रमाणित हुन सक्छ।