नेपालमा शिताके च्याउ खेती: प्रविधि, फाइदा र आम्दानीको उत्तम स्रोत

नेपालको मध्य पहाडी भेगमा व्यावसायिक रूपमा फस्टाउँदै गएको शिताके च्याउ खेती आम्दानीको एक भरपर्दो स्रोत बनेको छ। हामीले सामान्यतया देख्दै आएको पराले च्याउभन्दा यो नितान्त फरक र प्राकृतिक प्रविधिबाट गरिन्छ। यो खेती विशेषगरी उतिस, ओखर, सौर, र आँप जस्ता कमलो काठ (कुकाठ) को मुढामा गरिन्छ। विश्व स्वास्थ्य संगठनले शिताके च्याउलाई विश्वकै उत्कृष्ट र स्वादिष्ट खाद्यवस्तुको सूचीमा वर्गीकरण गरेको छ। यो पूर्ण रूपमा विसादीमुक्त र अर्गानिक हुने भएकाले स्वास्थ्यका दृष्टिले पनि अत्यन्तै लाभदायक छ। हाल नेपाली बजारमा यसको मूल्य प्रतिकिलो ८०० देखि १००० रुपैयाँसम्म पर्ने गरेको छ, जसले गर्दा यसमा किसानहरूको आकर्षण बढ्दो छ।

उपयुक्त वातावरण र समय

शिताके च्याउ खेतीका लागि चिसो र ओसिलो हावापानी भएको मध्य पहाडी क्षेत्र सबैभन्दा उपयुक्त मानिन्छ। यसको खेतीका लागि काठको मुढा तयार गर्ने सही समय कात्तिक महिनादेखि माघसम्म हो। यस समयमा रुखमा चिनीको मात्रा बढी हुने भएकाले च्याउको ढुसी छिटो र राम्रोसँग फैलिन्छ।

मुढाको छनोट र तयारी

यस खेतीका लागि ४ देखि २० वर्ष उमेरका स्वस्थ रुखहरू छनोट गर्नुपर्छ। हाँगाको व्यास ५ देखि १५ सेन्टिमिटर हुनु राम्रो मानिन्छ। रुख काटिसकेपछि त्यसलाई ७ देखि १५ दिनसम्म ओझेल (छहारी) मा सुकाउनुपर्छ। बिउ रोप्नुअघि काठमा चिस्यानको मात्रा ५० प्रतिशत हुनु अनिवार्य छ। यदि चिस्यान २० प्रतिशतभन्दा कम भएमा ढुसी बढ्न सक्दैन र ७० प्रतिशतभन्दा बढी भएमा हानिकारक अनावश्यक ढुसी लाग्ने डर हुन्छ।

बिउ रोप्ने प्रविधि 

मुढामा बिउ रोप्नका लागि ड्रिलर मेसिन वा बर्माको सहायताले करिब २.५ सेन्टिमिटर गहिरो प्वाल पार्नुपर्छ। एउटा प्वालदेखि अर्को प्वालको दुरी ५ सेन्टिमिटर र लाइनको फरक पनि ५ सेन्टिमिटर राख्नुपर्छ, जसमा बीच-बीचमा १० सेन्टिमिटरको दुरी मिलाउन सकिन्छ। प्वाल पारिसकेपछि च्याउको बिउलाई सावधानीपूर्वक कोचिदिनुपर्छ र बाहिरी संक्रमणबाट जोगाउन पग्लिएको मैन (Wax) ले प्वाल टाली दिनुपर्छ।

मुढाको व्यवस्थापन र चाङ लगाउने तरिका

बिउ रोपिएका मुढाहरूलाई सिधै भुइँमा वा माटोमा छुने गरी राख्नु हुँदैन। यसलाई १ देखि १.५ मिटर अग्लो हुने गरी चाङ लगाएर राख्नुपर्छ। मुढालाई प्रत्यक्ष घामबाट जोगाउन छानो वा शीतल ठाउँको व्यवस्था गर्नुपर्छ। बिउ रोपेको एक महिनापछि पहिलेको चाङलाई फेरि नयाँ ढंगले कैँची आकार (X-shape) मा मिलाएर राख्नुपर्छ। गर्मी मौसममा मुढा सुक्न नदिन एक दिनको फरकमा सिँचाइ गरिरहनुपर्छ। वर्षभरिमा मुढाको चाङलाई ३ देखि ६ पटकसम्म तलको माथि र माथिको तल पार्दै पल्टाउनुपर्छ (Turning)।

उत्पादन र टिपाइ

बिउ रोपेको करिब ६ देखि ७ महिनापछि मुढाहरू च्याउ उत्पादनका लागि तयार हुन्छन्। यस चरणमा मुढाहरूलाई १० सेन्टिमिटरको फरकमा ठाडो पारेर राखिन्छ। च्याउ उम्रनका लागि १५ देखि २० डिग्री सेल्सियस तापक्रम र ७० देखि ८० प्रतिशत आर्द्रता आवश्यक पर्छ। यस्तो वातावरणमा ६ देखि १० दिनभित्र च्याउ पलाउन थाल्छ। च्याउ टिप्दा फेदमा बटारेर वा कैँचीले काटेर निकाल्न सकिन्छ। एकपटक च्याउ टिपिसकेपछि मुढालाई १० देखि १२ घण्टासम्म पानीमा डुबाएर फेरि पहिलेकै जसरी राख्नुपर्छ।

प्रतिफल र फाइदा

काठको कुल तौलको आधारमा करिब १५ देखि १७ प्रतिशतसम्म उत्पादन लिन सकिन्छ। उदाहरणका लागि, १० केजीको मुढाबाट १.५ देखि १.७ केजीसम्म शिताके च्याउ उत्पादन हुन्छ। यस खेतीको सबैभन्दा ठूलो विशेषता भनेको एकपटक गरिएको लगानी र मिहिनेतबाट लगातार ४ देखि ५ वर्षसम्म उत्पादन लिन सकिन्छ। असोजदेखि चैतसम्मको समयमा यसले राम्रो उत्पादन दिने हुँदा तरकारीको अभाव टार्न र राम्रो आर्थिक लाभ लिन यो खेती एउटा उत्कृष्ट विकल्प हो।

थप जानकारी

शिताके च्याउलाई ताजा मात्र नभई सुकाएर पनि बेच्न सकिन्छ। सुकेको शिताके च्याउको मूल्य र भण्डारण क्षमता अझ बढी हुन्छ। खेती गर्दा सरसफाइमा विशेष ध्यान दिएमा र अनावश्यक झार वा अन्य ढुसी लाग्न नदिएमा यो व्यवसायबाट दीर्घकालीन रूपमा मनग्गे आम्दानी गर्न सकिन्छ।