आयुर्वेदको अचूक औषधि जटामसी: जसले मुटु र दिमाग मात्र होइन, कपालको सुन्दरतालाई पनि जोगाउँछ

नेपालको हिमाली क्षेत्रको प्राकृतिक सम्पदाका रूपमा रहेको जटामसी एक बहुमूल्य र ऐतिहासिक महत्त्व बोकेको सुगन्धित जडीबुटी हो । समुद्री सतहबाट ३,००० देखि ४,५०० मिटरको उचाइमा पाइने यो वनस्पति ओसिलो र चिसो वातावरणमा फस्टाउँछ । वनस्पतिको अन्तर्राष्ट्रिय नियम अनुसार हाल यसलाई वैज्ञानिक रूपमा ‘नार्डोस्टाकिस ग्राण्डिफ्लोरा’ (Nardostachys grandiflora) भनिन्छ । यसको काण्ड वा जरामा खैरो रौं जस्ता झुसहरू हुने र ती जटाहरू अत्यन्तै सुगन्धित हुने भएकाले यसलाई ‘जटामसी’ नाम दिइएको हो । विशेषगरी यसको प्रकन्द (जरा) मा पाइने सुगन्धित तेलका कारण यो विश्व बजारमा निकै माग भएको जडीबुटीमा पर्दछ ।

औषधीय दृष्टिकोणले जटामसीलाई आयुर्वेदमा एक अचूक औषधिको रूपमा लिइन्छ । यसले मानव शरीरको स्नायु प्रणाली, पाचन प्रणाली र श्वासप्रश्वासमा सकारात्मक प्रभाव पार्छ । विशेषगरी छारे रोग (मृगी), हृदय रोग, अनिद्रा, रक्तचाप र मानसिक तनाव कम गर्न यसको प्रयोग गरिन्छ । यसबाहेक पेट दुख्ने, मूत्र सम्बन्धी समस्या, हैजा र महिलाहरूमा हुने रजश्वला सम्बन्धी गडबडी निको पार्न पनि यो उत्तिकै प्रभावकारी छ । यसमा सुक्ष्म जीवाणुनाशक र वायुनाशक गुण हुनुका साथै यसलाई मुटुको उपचारमा प्रयोग गरिने ‘भ्यालेरियन’ को विकल्पको रूपमा समेत हेरिन्छ ।

व्यावसायिक रूपमा जटामसीको उपयोग सौन्दर्य प्रसाधनका सामग्री निर्माणमा बढी हुने गर्दछ । यसको तेलबाट सुगन्धित अत्तर र कपालको औषधीय तेल उत्पादन गरिन्छ, जसले कपाललाई स्वस्थ राख्न मद्दत गर्दछ । यति धेरै महत्त्व भए पनि यो वनस्पति हाल लोपोन्मुख अवस्थामा पुगेकाले नेपाल सरकारले यसको संरक्षणमा विशेष चासो देखाएको छ । सरकारले जटामसीलाई कच्चा रूपमा सिधै विदेश निकासी गर्न प्रतिबन्ध लगाएको छ । तर, वन विभागको अनुमति लिएर स्वदेशमै प्रशोधन गरी यसको तेल वा सारतत्व निकासी गर्न भने केही सर्तसहित खुल्ला गरिएको छ, जसले गर्दा अहिले नेपालबाट प्रशोधित जटामसीको तेल निर्यात हुन थालेको छ ।

जटामसी संकलन गर्ने निश्चित समय र प्रक्रिया छ । हिमाली भेगमा हिउँ पग्लिएपछि साउनदेखि कार्तिक महिनासम्म यसको संकलन गरिन्छ । संकलन गर्दा बिरुवाको केही भाग जमिनमै छोडेर मात्र डाँठ र जरा निकाल्ने गरिन्छ, जसले गर्दा आगामी वर्षहरूमा पनि यसको निरन्तरता रहिरहोस । संकलन गरिएका जराहरूबाट माटो हटाएर प्राकृतिक हावामा सुकाउनुपर्छ, जसले यसमा रहेको औषधीय गुण र सुगन्धलाई जोगाइराख्न मद्दत गर्छ । यसरी हिमाली भेगको यो अमूल्य उपहारलाई सही व्यवस्थापन र प्रशोधन गर्न सके यसले नेपालको आर्थिक विकासमा ठूलो टेवा पुऱ्याउने देखिन्छ ।