बाली संरक्षणमा तितेपातीको महत्त्व र प्रयोग
नेपालको पहाडीदेखि तराईसम्मका कान्ला, बाटोका छेउ र बाँझो जमिनमा जताततै पाइने वनस्पतिका नाम हो
१. बाली संरक्षणमा तितेपातीको महत्त्व किन छ?
तितेपातीमा प्राकृतिक रूपमा ‘सिनेओल’ (Cineole) र ‘थुजोन’ (Thujone) जस्ता रासायनिक तत्वहरू पाइन्छन्। यसको महत्त्व हुनुका मुख्य कारणहरू यस प्रकार छन्:
-
कीरा भगाउने क्षमता (Repellent Property): यसको कडा गन्धले गर्दा कीराहरू बालीको नजिक आउन मान्दैनन्।
-
सस्तो र सुलभ: यो जताततै सित्तैमा पाइन्छ, जसले गर्दा किसानको खेती लागत घटाउँछ।
-
बहुआयामिक प्रयोग: यसलाई धुलो बनाएर अन्न भण्डारणमा, झोल बनाएर बालीमा छर्कन र सोत्तरको रूपमा माटो सुधार गर्न प्रयोग गर्न सकिन्छ।
-
वातावरण मैत्री: यसले माटो र मानव स्वास्थ्यमा कुनै नकारात्मक असर गर्दैन र मित्र कीराहरूलाई कम हानि पुर्याउँछ।
२. तितेपातीको धुलो बनाउने र भण्डारणमा प्रयोग गर्ने विधि
अन्न भण्डारण गर्दा लाग्ने घुन, पुत्ला र चिल्सा नियन्त्रण गर्न तितेपातीको धुलो अचुक औषधि हो।
बनाउने तरिका:
-
संकलन: तितेपातीको कलिलो हाँगा र पातहरू पुष्पक्रम (फूल फुल्नु अघि) को समयमा संकलन गर्नुहोस्।
-
छायाँमा सुकाउने: टिपेको तितेपातीलाई सिधै चर्को घाममा नसुकाउनुहोस्। घाममा सुकाउँदा यसमा हुने औषधीय गन्ध उडेर जान्छ। त्यसैले हावा चल्ने ओभानो छायाँमा सुकाउनुहोस्।
-
धुलो बनाउने: राम्रोसँग सुकिसकेपछि यसलाई ढिकी, ओखल वा मिलमा पिसेर मसिनो धुलो बनाउनुहोस्।
-
भण्डारण: तयार भएको धुलोलाई ओस नलाग्ने गरी बिर्को बन्द हुने भाँडो वा प्लास्टिकमा राख्नुहोस्।
प्रयोग गर्ने तरिका:
-
भण्डारण गर्ने भाँडो (भकारी, घैँटो, बाकस वा बोरा) को पिँधमा पहिले केही धुलो छर्कनुहोस्।
-
अन्न राख्दै जाँदा तह-तहमा यो धुलो मिसाउनुहोस्।
-
सामान्यतया १०० किलो अन्नमा २०० देखि ४०० ग्राम तितेपातीको धुलो मिसाउनु पर्याप्त हुन्छ।
३. बालीमा छर्कने ‘तितेपातीको झोल’ बनाउने विधि
तरकारी र फलफूलमा लाग्ने लाही (Aphids), झुसिलकिरा र खुम्रे कीरा नियन्त्रणका लागि झोल विषादी उपयोगी हुन्छ।
आवश्यक सामग्री:
-
हरियो तितेपातीको पात र कमलो डाँठ (२-३ केजी)
-
पानी वा गाईको गहुँत (१० लिटर)
-
सावुनको झोल वा अलिकति खरानी (चिपकाउनका लागि)
बनाउने प्रक्रिया:
-
तितेपातीलाई स-साना टुक्रा पारेर काट्नुहोस्।
-
यसलाई एउटा प्लास्टिकको ड्रम वा माटाको भाँडोमा राखेर पानी वा गहुँतमा मिसाउनुहोस्।
-
भाँडोको मुख राम्रोसँग बन्द गर्नुहोस् र १५ देखि २१ दिनसम्म कुहिन दिनुहोस्। हरेक दुई दिनमा एकपटक लौरोले चलाउनुहोस्।
-
मिश्रण राम्रोसँग कुहिएपछि कपडाले छान्नुहोस्।
प्रयोग गर्ने तरिका:
-
१ भाग तयार भएको झोलमा ५ देखि १० भाग सादा पानी मिसाएर स्प्रेयरको सहायताले बिरुवामा छर्कनुहोस्।
-
यो झोल छर्कँदा बिरुवाको पातको पछाडि र फेदमा पनि पुग्ने गरी छर्कनुपर्छ।
४. नेपाली किसानको जीवनशैली र हावापानीमा यसको अनुकूलता
नेपाली खेती प्रणालीमा तितेपातीको प्रयोगलाई किसानले आफ्नो दैनिक कार्यतालिकामा यसरी जोड्न सक्छन्:
-
सोत्तरको रूपमा प्रयोग: गोठमा गाईवस्तुको मुनि सोत्तरको रूपमा तितेपाती प्रयोग गर्दा गोठमा जुम्रा, उपियाँ र किर्नाको प्रकोप कम हुन्छ। पछि यो सोत्तर कुहिएर बनेको मल खेतमा हाल्दा माटोमुनिका हानिकारक कीराहरू (खुम्रे कीरा, फेद काट्ने कीरा) नियन्त्रण हुन्छन्।
-
बेर्ना सार्ने समयमा: तरकारीका बेर्ना सार्नुअघि तितेपातीको झोलमा जरा चोपेर सार्दा जरा कुहिने रोग कम लाग्छ।
-
खेतको बारको रूपमा: बारीका कान्लाहरूमा तितेपाती रोपिदिने हो भने यसको गन्धले जङ्गली जनावर र बाह्य कीराहरूलाई खेतभित्र छिर्नबाट निरुत्साहित गर्छ।
५. प्रयोग गर्दा ध्यान दिनुपर्ने सावधानीहरू
-
चर्को घाममा नछर्कने: झोल विषादी छर्कँदा जहिले पनि बिहान सबेरै वा बेलुका घाम अस्ताउनु अघि छर्कनुहोस्।
-
कडापन जाँच गर्ने: सुरुमा एउटा सानो बोटमा प्रयोग गरेर हेर्नुहोस्। यदि पात डढ्यो भने थप पानी मिसाएर पातलो बनाउनुहोस्।
-
पर्खने अवधि: यो प्राकृतिक भए तापनि छर्केको कम्तीमा ३ दिनपछि मात्र तरकारी टिपेर राम्रोसँग धोएर प्रयोग गर्नुहोस्।
नेपाल जस्तो भौगोलिक विविधता भएको देशमा जहाँ रासायनिक विषादीको मूल्य र नकारात्मक असर दुवै बढ्दो छ, त्यहाँ तितेपाती जस्ता स्थानीय स्रोतहरूको उपयोग गर्नु बुद्धिमानी हो। यसले हाम्रो परम्परागत ज्ञानलाई सम्मान मात्र गर्दैन, बरु उपभोक्तालाई स्वस्थ र रसायनमुक्त उत्पादन प्रदान गर्न ठूलो भूमिका खेल्छ। तसर्थ, आजैदेखि आफ्नो बारीको कुनाकाप्चामा रहेको तितेपातीलाई “झार” होइन, “औषधि” को रूपमा चिनौं र प्रयोग गरौं।