खोले साग: उपेक्षित तर पोषणको भण्डार
नेपालका गाउँघरका खोला, कुवा, र सिमसार क्षेत्रहरूमा ‘खोले साग’
(Watercress) प्रायः आफैँ उम्रने गर्दछ। धेरै अघिसम्म यसलाई त्यतिकै खेर जाने वा कम महत्त्वको झारजस्तै मानिन्थ्यो। तर, पछिल्लो समय यसमा पाइने असाधारण पोषक तत्व र स्वास्थ्यवर्द्धक गुणका कारण यो ‘सुपरफुड’ का रूपमा चिनिन थालेको छ। बिना कुनै रासायनिक बिषादी प्राकृतिक रूपमै फस्टाउने यो साग स्वादिलो मात्र होइन, आर्थिक आम्दानीको राम्रो स्रोत समेत बन्दै गएको छ।
१. उपयुक्त हावापानी र माटो
खोले सागका लागि चिसो र निरन्तर पानी बग्ने ओसिलो ठाउँ सबैभन्दा उत्तम हुन्छ।
- तापक्रम: १० देखि २५ डिग्री सेल्सियसको चिसो हावापानीमा यो राम्रोसँग फस्टाउँछ।
- माटो: यो विशेष गरी प्राङ्गारिक पदार्थयुक्त पाँगो माटोमा राम्रो हुन्छ। धेरै मलजल भन्दा पनि यसलाई सफा र बगिरहेको पानीको बढी आवश्यकता पर्छ।
- स्थान: नेपालको पहाडी र हिमाली क्षेत्रका खोल्सा, मूलको पानी बग्ने कुलेसो र सिमसार क्षेत्र यसका लागि प्राकृतिक पाठशाला हुन्।
२. खेती गर्ने तरिका
यसको खेती गर्न अन्य तरकारी जस्तो धेरै मेहनत र गोडमेल चाहिँदैन:
- प्रसारण: यसलाई बीउबाट वा पुरानो सागको डाँठ (Cutting) रोपेर सजिलै सार्न सकिन्छ। डाँठबाट सार्दा यो छिटो तयार हुन्छ।
- रोप्ने समय: असोजदेखि फागुनसम्म यसको व्यावसायिक उत्पादन लिन सकिन्छ।
- हेरचाह: यसलाई सिँचाइको निरन्तरता चाहिन्छ तर पानी जमेर दुर्गन्धित हुनु हुँदैन। बगिरहेको पानीमा अक्सिजन बढी हुने हुनाले साग हरियो र पुष्ट हुन्छ।
३. प्रयोग र गुन्द्रुकको सम्भावना
खोले साग प्राय: ताजा खाँदा नै बढी फाइदाजनक हुन्छ।
- गुन्द्रुक: सामान्यतया खोले सागबाट गुन्द्रुक बनाउने चलन छैन। यसको पात र डाँठ निकै नरम र पानीयुक्त हुने हुनाले यो सुकाउँदा हराएर जान्छ र परम्परागत गुन्द्रुकको जस्तो स्वाद नआउन सक्छ।
- उत्तम प्रयोग: यसलाई ताजा तरकारी, सलाद, सुप वा छोइला बनाएर खान सकिन्छ। यसको अचार पनि निकै स्वादिलो हुन्छ।
४. स्वास्थ्य फाइदाहरू
यो सागलाई ‘भिटामिनको खानी’ मानिन्छ:
- रोग प्रतिरोधात्मक क्षमता: यसमा भिटामिन ‘सी’ र ‘ए’ प्रचुर मात्रामा हुन्छ, जसले शरीरको इम्युनिटी बढाउँछ।
- हड्डी र रगत: क्याल्सियम र फलाम (Iron) को मात्रा बढी हुने भएकाले यसले हड्डी बलियो बनाउन र रक्तअल्पता (Anemia) कम गर्न मद्दत गर्छ।
- क्यान्सर रोकथाम: यसमा पाइने फाइटोकेमिकल्सले क्यान्सरका कोषहरू बढ्नबाट रोक्ने विभिन्न अध्ययनहरूले देखाएका छन्।
५. बजार र आर्थिक पक्ष
पहिले सित्तैमा पाइने यो साग अहिले शहरका ठूला तरकारी बजार र सुपरमार्केटहरूमा महँगो मूल्यमा बिक्री हुन्छ।
- मूल्य: काठमाडौँ जस्ता शहरमा यो प्रतिकिलो रु. ८० देखि १५० सम्ममा बिक्री हुने गरेको छ।
- लगानी: यसमा बिषादी र रासायनिक मलको खर्च नहुने हुनाले किसानका लागि यो ‘शून्य लगानी’ जस्तै हो। थोरै सिर्जनशीलता अपनाउने हो भने सिमसार जग्गाबाट लाखौँ आम्दानी गर्न सकिन्छ।
हिजोका दिनमा वास्ता नगरिएको खोले साग आज स्वास्थ्य र आम्दानी दुवैका दृष्टिले बहुमूल्य बनेको छ। प्राकृतिक रूपमा पाइने यो शुद्ध र अग्र्यानिक सागलाई आफ्नो भान्छाको हिस्सा बनाउनु र यसको व्यावसायिक खेतीमा जोड दिनु आजको आवश्यकता हो।
