बहुगुणी र फाइदाजनक फल ‘सरिफा’ को व्यावसायिक खेती र महत्त्व
१. परिचय
सरिफा (Custard Apple) सुख्खा तथा उष्ण क्षेत्रमा हुने एक अत्यन्तै स्वादिलो, गुलियो र पोषिलो ट्रपिकल (उष्णप्रदेशीय) फल हो। वनस्पति विज्ञानमा यसलाई Annona squamosa
यसको फल बाहिरबाट आँखा जस्तै उठेको खस्रो हरियो आवरणको हुन्छ भने भित्रको गुदी सेतो, क्रिमी र कस्टर्ड जस्तै नरम हुन्छ। रैथाने प्रकृतिको यो फल नेपालको तराई, भित्री मधेस तथा मध्य पहाडी क्षेत्रका सुख्खा र भिरालो जमिनमा आफैं उम्रिएर फलेको प्रशस्त भेटिन्छ।
२. उपयुक्त हावापानी र माटो
सरिफा निकै कडा र कम हेरचाहमा पनि सजिलै हुर्कन सक्ने बाली हो। यसको सफल खेतीका लागि निम्न अनुसारको हावापानी र माटो आवश्यक पर्छ:
-
हावापानी: यसलाई उष्ण (Tropical) र उपोष्ण (Sub-tropical) हावापानी आवश्यक पर्छ। गर्मी महिनामा २५°C देखि ४१°C सम्मको तापक्रम र वार्षिक ५०० देखि ८०० मिमी सम्मको वर्षा यसका लागि उपयुक्त हुन्छ। यो बोटले खडेरी राम्ररी सहन सक्छ तर अत्याधिक चिसो र तुषारो (Frost) भने सहन सक्दैन।
-
माटो: सरिफा खेती बालुवायुक्त, कम उपजाऊ वा खेर गएको भिरालो जमिनमा पनि गर्न सकिन्छ। तर, व्यावसायिक उत्पादनका लागि पानी नजम्ने, खुकुलो, प्राङ्गारिक पदार्थयुक्त बलौटे दोमट माटो सबैभन्दा उत्तम हुन्छ। माटोको पीएच मान ५.५ देखि ७.५ सम्म हुनु राम्रो मानिन्छ।
३. सरिफाका प्रमुख जातहरू
नेपालमा स्थानीय जातका सरिफाहरू बढी पाइए पनि विश्वभर र केही व्यावसायिक फर्महरूमा सुधारिएका जातहरू प्रयोग गरिन्छ। प्रमुख जातहरू यस प्रकार छन्:
| क्र.सं. | जातको नाम | मुख्य विशेषताहरू |
| १ | बालानगर (Balanagar) | अत्यधिक लोकप्रिय र धेरै फल्ने जात, फल ठूलो र गुदी मिठो हुन्छ। |
| २ | लाल सरिफा (Red Sitaphal) | यसको बाहिरी बोक्रा हल्का वैजनी वा रातो रङ्गको हुन्छ। |
| ३ | अकामोया (Atemoya) | सरिफा र चेरिमोया बीच क्रस गराई बनाइएको हाइब्रिड जात, जसमा बीउको संख्या कम हुन्छ। |
| ४ | अर्का साहन (Arka Sahan) | ढिलो पाक्ने, लामो समय भण्डारण गर्न सकिने र अत्यन्तै गुलियो हाइब्रिड जात। |
| ५ | स्थानीय आँटी/आँट | नेपालका पहाडी र तराईका क्षेत्रमा प्राकृतिक रूपमै पाइने रैथाने जात। |
४. लाग्ने रोग, कीरा र रोकथामका उपायहरू
सरिफामा धेरै रोग लाग्दैन, तर केही विशिष्ट रोग-कीराले नोक्सानी पुऱ्याउन सक्ने भएकाले समयमै ध्यान दिनु जरुरी हुन्छ:
क) प्रमुख कीराहरू
-
मिलिबुग (Mealy Bug):
-
असर: यसले पात र फलको रस चुसेर बोटलाई कमजोर बनाउँछ र फलमा सेतो कपास जस्तो कडा तह बस्छ।
-
रोकथाम: संक्रमित भागलाई काटेर नष्ट गर्ने र नीमजन्य विषादी (Neem Oil) वा आवश्यक परेमा इमिडाक्लोप्रिड जस्ता कीटनाशक स्प्रे गर्ने।
-
-
फल कुहाउने गवारो (Fruit Borer):
-
असर: यसको लार्भाले फलभित्र प्वाल पारेर गुदी खान्छ।
-
रोकथाम: प्रभावित फलहरू टिपेर नष्ट गर्ने र बोट वरपर सफा राख्ने।
-
ख) प्रमुख रोगहरू
-
एन्थ्राकनोज (Anthracnose):
-
असर: ढुसीका कारण लाग्ने यो रोगले पात र फलमा काला वा खैरा धब्बाहरू बनाउँछ र फलहरू चाँडै कुहिन्छन्।
-
रोकथाम: कपर अक्सिक्लोराइड (Copper Oxychloride) वा कार्बोन्डाजिम (Carbendazim) ढुसीनाशक औषधि पानीमा मिसाएर छर्कने।
-
-
जरा कुहिने रोग (Root Rot):
-
असर: बढी पानी जम्ने माटोमा यो समस्या देखिन्छ।
-
रोकथाम: बगैँचामा पानी जम्न नदिने र निकासको उचित व्यवस्था गर्ने।
-
५. प्रयोग गर्ने तरिका र बनाउन सकिने परिकारहरू
सरिफालाई धेरै तरिकाले उपभोग र प्रशोधन गर्न सकिन्छ:
-
ताजा फल: पाकेको सरिफालाई बिचबाट फुटाएर चम्चाको सहायताले सिधै गुदी खान सकिन्छ (बीउ भने थुक्नुपर्छ)।
-
सरिफाको आइसक्रिम वा रबडी: यसको गुदीबाट बीउ छुट्याएर दुध, क्रिम र चिनीसँग मिसाई स्वादिष्ट आइसक्रिम, शेक वा रैथाने मिठाइ (रबडी) बनाइन्छ।
-
स्मूदी वा जुस: गुदीलाई ब्लेन्डरमा घुमाएर स्वादिलो र तागतिलो स्मूदी तयार पारिन्छ।
-
जैविक विषादी (Bio-Pesticide): यसको बीउ र पातमा कीरा भगाउने गुण हुने भएकाले घरेलु तरिकाले वानस्पतिक कीटनाशक विषादी बनाउन यसको प्रयोग गरिन्छ।
६. सरिफा खानुका मुख्य फाइदाहरू
सरिफा स्वादका लागि मात्र नभई स्वास्थ्यका दृष्टिकोणले पनि भिटामिन र खनिजको भण्डार हो। यसका मुख्य फाइदाहरू निम्न छन्:
-
प्रतिरोधात्मक क्षमता बढाउने: यसमा प्रशस्त मात्रामा भिटामिन ‘सी’ पाइने हुनाले यसले शरीरको रोग प्रतिरोधात्मक क्षमता बलियो बनाउँछ।
-
पाचन क्रिया दुरुस्त राख्ने: उच्च फाइबरका कारण कब्जियतको समस्या हट्छ र पाचन प्रणाली सुध्रिन्छ।
-
मुटु र आँखाको स्वास्थ्य: यसमा पाइने म्याग्नेसियम र पोटासियमले रक्तचाप नियन्त्रण गरी मुटुलाई स्वस्थ राख्छ भने भिटामिन ‘ए’ ले आँखाको ज्योति बढाउँछ।
-
एनिमिया (रगतको कमी) बाट बचाउने: यसमा फलाम (Iron) को मात्रा हुने भएकाले रक्तअल्पता हुन दिँदैन।
-
तनाव कम गर्ने: भिटामिन बी-कम्प्लेक्सको उपस्थितिले मस्तिष्कलाई शान्त राख्न र मानसिक थकान कम गर्न मद्दत गर्छ।
७. नेपालमा सरिफाको वर्तमान बजार अवस्था
वर्तमान समयमा नेपालमा सरिफाको बजार अवस्था निकै बलियो र बढ्दो क्रममा छ। पहिले-पहिले यसलाई गाउँघरको जङ्गल वा पाखामा फल्ने सामान्य फल मात्र मानिन्थ्यो। तर, आजकल सहरी क्षेत्रहरू जस्तै काठमाडौँ, पोखरा, बुटवल आदिमा यसको माग उच्च छ। उपभोक्ताहरू स्वास्थ्यप्रति सचेत हुँदै जाँदा यसको बजार मूल्य पनि निकै राम्रो पाइने गरेको छ।
काठमाडौँका मुख्य फलफूल बजार तथा विभिन्न अनलाइन स्टोरहरू (जस्तै Daraz वा BuyTarkari) मा यो फल महँगो मूल्यमा बिक्री हुने गर्छ। नेपालमा यसको व्यावसायिक खेती अझै पनि पर्याप्त मात्रामा नभएकाले बजारमा मागको तुलनामा आपूर्ति कम छ। त्यसैले, खेर गइरहेको सुख्खा र भिरालो जमिन उपयोग गरी सरिफा खेती गरेमा नेपाली कृषकहरूका लागि यो एक उत्कृष्ट र बढी आम्दानी दिने फाइदाजनक नगदे बाली बन्न सक्छ।