बाँदरको हैरानी भएका पहाडी किसानका लागि टिमुर खेती बन्न सक्छ राम्रो विकल्प

नेपालका पहाडी क्षेत्रमा बाँदर, बँदेललगायत जंगली जनावरले मकै, कोदो, फलफूल तथा तरकारीमा क्षति पुर्‍याउँदा किसानको मेहनत र लगानी खेर जाने समस्या बढ्दो छ। यस्तो अवस्थामा जंगली जनावरबाट तुलनात्मक रूपमा कम क्षति हुने र लामो समयसम्म उत्पादन लिन सकिने बहुवर्षीय बालीको खोजी आवश्यक देखिन्छ। टिमुर

टिमुर के हो ?

टिमुर नेपालको पहाडी क्षेत्रमा पाइने बहुउपयोगी सुगन्धित वनस्पति हो। यसको वैज्ञानिक नाम Zanthoxylum armatum DC. हो र यो Rutaceae परिवारमा पर्छ। टिमुरको मुख्य उपयोगी भाग फल हो। फललाई सुकाएर मसला, अचार तथा चटनीमा प्रयोग गरिन्छ। यसको विशिष्ट स्वाद र मुखमा झमझम गर्ने गुणका कारण नेपाली भान्सामा टिमुरको छुट्टै पहिचान छ।

कहाँ खेती गर्न सकिन्छ ?

टिमुर मुख्यतः नेपालको पहाडी भूभागमा पाइन्छ। मध्यपहाड तथा उपयुक्त हावापानी भएका केही उच्च पहाडी क्षेत्रमा यसको प्राकृतिक उपस्थिति र खेती दुवै पाइन्छ। सल्यान, रुकुम, रोल्पा, प्युठान, दैलेख, जाजरकोट, डोटी, डडेलधुरा, बैतडी, दार्चुलालगायतका जिल्लामा टिमुर उत्पादन र संकलनसँग सम्बन्धित गतिविधि पाइन्छन्। यद्यपि जिल्लाको नामभन्दा पनि आफ्नो ठाउँको उचाइ, तापक्रम, माटो, घाम र पानी निकास टिमुर खेतीका लागि उपयुक्त छ कि छैन भन्ने कुरा महत्वपूर्ण हुन्छ।

पानी जमिरहने जमिनभन्दा राम्रो निकास भएको पाखो, डिल तथा उपयुक्त बारीमा टिमुर लगाउन सकिन्छ। अन्य बालीसँग मिलाएर कृषि–वन प्रणालीमा पनि यसको उपयोग गर्न सकिन्छ।

किसानलाई के फाइदा ?

टिमुर बहुवर्षीय बोट भएकाले एकपटक राम्रोसँग स्थापना भएपछि धेरै वर्षसम्म उत्पादन लिन सकिन्छ। यसलाई खेतबारीको डिल, पाखो तथा अन्य उपयुक्त जमिनमा लगाएर जमिनको उपयोग गर्न सकिन्छ। बाँदर तथा अन्य जंगली जनावरबाट बारम्बार क्षति हुने ठाउँमा मकै वा अन्य संवेदनशील बालीको विकल्पका रूपमा केही क्षेत्रमा टिमुर समावेश गर्न सकिन्छ।

यसको अर्को महत्वपूर्ण फाइदा भनेको मसला तथा जडीबुटी दुवै बजारमा यसको माग हुनु हो। सुकाएको टिमुर घरायसी प्रयोगदेखि होटल, मसला उद्योग तथा व्यापारिक प्रयोजनसम्म प्रयोग हुन्छ।

बजार कहाँ छ ?

टिमुरको बजार नेपालभित्र मात्र सीमित छैन। नेपालमा उत्पादित टिमुरको व्यापार स्थानीय बजार, काठमाडौं तथा भारततर्फ समेत हुने गरेको सरकारी अध्ययन तथा सामग्रीमा उल्लेख छ। विशेषगरी राम्रोसँग सुकाइएको र सफा टिमुरको व्यापारिक महत्व हुन्छ।

किसानले उत्पादन गर्नुअघि नै स्थानीय व्यापारी, सहकारी, जडीबुटी व्यवसायी तथा मसला प्रशोधन गर्ने उद्योगसँग बजारबारे जानकारी लिनु राम्रो हुन्छ। उत्पादन गरेपछि मात्र बजार खोज्नेभन्दा पहिले बजार सुनिश्चित गरेर खेती विस्तार गर्नु बढी सुरक्षित हुन्छ।

काँचै बेच्ने कि प्रशोधन गर्ने ?

टिमुरबाट किसानले थप आम्दानी लिन सक्ने महत्वपूर्ण बाटो मूल्य अभिवृद्धि हो। फल टिपेर सुकाएर कच्चा रूपमा बेच्नुको सट्टा सफा गर्ने, ग्रेडिङ गर्ने, राम्रोसँग सुकाउने र आकर्षक प्याकेजिङ गर्ने हो भने उत्पादनको बजार मूल्य बढाउन सकिन्छ। त्यसबाहेक टिमुरको धुलो मसला, अचार, चटनी तथा अन्य खाद्य उत्पादन बनाउन सकिन्छ। उपयुक्त प्रविधि र आवश्यक मापदण्ड पूरा गरेर टिमुरबाट आवश्यक तेल तथा अन्य प्रशोधित उत्पादन पनि बनाउन सकिन्छ।

यसरी टिमुर खेतीलाई उत्पादनसँगै प्रशोधन र बजारसँग जोड्न सके किसानको आम्दानी बढाउने सम्भावना अझ राम्रो हुन्छ।

खेती गर्दा के कुरामा ध्यान दिने ?

टिमुर खेतीका लागि स्वस्थ तथा गुणस्तरीय बिरुवा छनोट गर्नुपर्छ। पानी नजम्ने र पर्याप्त घाम लाग्ने स्थान रोज्नु राम्रो हुन्छ। सुरुका वर्षमा बिरुवाको संरक्षण, गोडमेल, झारपात नियन्त्रण तथा आवश्यक मलजलमा ध्यान दिनुपर्छ। बोट ठूलो भएपछि अनावश्यक र सुकेका हाँगा व्यवस्थापन गर्न सकिन्छ।

फल संकलन गर्दा बोटमा अनावश्यक क्षति पुर्‍याउनु हुँदैन। प्राकृतिक जंगलबाट संकलन गर्दा झन् दिगो संकलन विधि अपनाउन आवश्यक हुन्छ। राम्रोसँग सफा गरेर सुकाइएको टिमुर मात्र बजारमा पठाउँदा गुणस्तर कायम गर्न सकिन्छ।

टिमुरको औषधीय महत्व

टिमुर परम्परागत रूपमा दाँत दुखाइ तथा पाचनसम्बन्धी समस्यालगायत विभिन्न प्रयोजनमा प्रयोग हुँदै आएको वनस्पति हो। यसको फल तथा अन्य भागमा विभिन्न जैविक सक्रिय यौगिक पाइने अध्ययनहरू छन्। तर टिमुरलाई कुनै रोगको निश्चित उपचारका रूपमा आफूखुसी प्रयोग गर्नु उचित हुँदैन; औषधीय प्रयोगका लागि स्वास्थ्यकर्मीको सल्लाह आवश्यक हुन्छ।

नेपालमा टिमुरलाई केवल जंगलबाट संकलन गरेर कच्चा रूपमा बिक्री गर्ने वस्तुका रूपमा सीमित नराखी व्यवस्थित खेती, दिगो संकलन, गुणस्तरीय सुकाइ, ग्रेडिङ, प्याकेजिङ, प्रशोधन र बजार विस्तारमा जोड दिन आवश्यक छ। विशेषगरी बाँदर तथा अन्य जंगली जनावरबाट बालीमा समस्या हुने पहाडी क्षेत्रमा, स्थानीय हावापानी अनुकूल भएमा, टिमुरलाई अन्य बालीसँगै वैकल्पिक बहुवर्षीय बालीका रूपमा विकास गर्न सकिन्छ।

तर ठूलो क्षेत्रफलमा खेती सुरु गर्नुअघि आफ्नो ठाउँमा टिमुरको उत्पादन सम्भाव्यता, बिरुवाको उपलब्धता, उत्पादन सुरु हुने समय र खरिदकर्ता/बजारबारे स्थानीय कृषि तथा जडीबुटी प्राविधिकसँग जानकारी लिनु आवश्यक हुन्छ।

टिमुर नेपालका पहाडी किसानका लागि मसला, जडीबुटी र आम्दानीको सम्भावना बोकेको बहुवर्षीय बाली हो। बाँदर प्रभावित क्षेत्रमा यसले अन्य संवेदनशील बालीको तुलनामा केही राहत दिन सक्ने सम्भावना छ, साथै पाखो तथा डिलको उपयोग, स्थानीय बजार र भारततर्फको व्यापार, तथा प्रशोधनमार्फत थप मूल्य सिर्जना गर्न सकिन्छ। त्यसैले टिमुरलाई केवल जंगलको जडीबुटी नभई व्यवस्थित खेती र बजारसँग जोडिएको व्यावसायिक बालीका रूपमा विकास गर्न सकिन्छ।