बाली जोगाउनै नसकेर जमिन बाँझो राख्दै किसान, वन्यजन्तुको क्षतिबीच मरिच खेतीले देखाउँदैछ आम्दानीको नयाँ सम्भावना
नेपालका पहाडदेखि तराईसम्मका धेरै किसान अहिले बाँदर, बँदेल, निलगाईलगायत वन्यजन्तुले बाली नष्ट गर्ने समस्याबाट हैरान छन्। महिनौँ लगाएर हुर्काएको मकै, फलफूल तथा तरकारी बाली एकै रातमा नष्ट भएपछि कतिपय किसान खेती गर्नै छाडेर उब्जाउ जमिन बाँझो राख्न बाध्य छन्। यस्तो अवस्थामा वन्यजन्तुले तुलनात्मक रूपमा कम क्षति पुर्याउने बालीका रूपमा मरिच खेतीलाई विकल्पका रूपमा लिन सकिन्छ।
मरिच न्यानो र ओसिलो हावापानीमा राम्रो हुने बहुवर्षीय लहरा बाली हो। सामान्यतया २३ देखि ३५ डिग्री सेल्सियस तापक्रम, पर्याप्त वर्षा र पानी नजम्ने मलिलो माटो यसका लागि उपयुक्त मानिन्छ। समुद्री सतहदेखि करिब १ हजारदेखि १ हजार ५ सय मिटरसम्मका क्षेत्रमा पनि यसको खेती गर्न सकिन्छ। माटोमा प्राङ्गारिक पदार्थ पर्याप्त हुनुका साथै राम्रो पानी निकास हुनु भने निकै महत्वपूर्ण हुन्छ।
व्यावसायिक खेतीका लागि स्थानीय हावापानी सुहाउँदो उन्नत जात छनोट गर्नुपर्छ। पन्नियूरका विभिन्न जातसँगै चेरियाकानियाकाडन, कोट्टानदान, श्रीकरा र सुभकरा जस्ता जातहरू मरिच खेतीमा प्रयोग हुँदै आएका छन्। बिरुवा सामान्यतया लहरा वा कटिङबाट तयार गरिन्छ। वर्षायाम सुरु भएपछि असार–साउनतिर बिरुवा सार्न उपयुक्त हुन्छ। रोप्नुअघि करिब ५० सेन्टिमिटर गहिराइ, लम्बाइ र चौडाइको खाडल तयार गरी कम्पोस्ट तथा माटो मिसाएर भर्न सकिन्छ।
मरिच आफैँ ठाडो भएर बढ्ने बाली होइन। त्यसैले यसलाई चढ्नका लागि उपयुक्त सहारा चाहिन्छ। सुपारी, नरिवल, बकाइनो, चिलाउनेलगायतका रुखलाई सहाराका रूपमा प्रयोग गर्न सकिन्छ। यसरी बगानमा रहेका रुखको उपयोग गर्दै अन्तरबालीका रूपमा मरिच लगाउँदा एउटै जमिनबाट थप आम्दानी लिन सकिने सम्भावना हुन्छ। सहारा दिने रुखको व्यवस्थापन गर्दा मरिचमा पर्याप्त प्रकाश र हावा पुग्ने कुरामा ध्यान दिनुपर्छ।
मरिचलाई अत्यधिक पानी आवश्यक पर्दैन, तर लामो समयसम्म माटो सुख्खा रहन पनि दिनु हुँदैन। विशेषगरी हिउँददेखि गर्मी सुरु हुने समयसम्म आवश्यकताअनुसार सिँचाइ गर्नुपर्छ। बिरुवाको फेदमा सुकेका पात, पराल वा अन्य जैविक पदार्थको छापो राख्दा माटोको चिस्यान जोगाउन मद्दत पुग्छ। नियमित गोडमेल, सहारा दिने रुखको काँटछाँट तथा झारपात व्यवस्थापनले बिरुवाको वृद्धि राम्रो बनाउन सहयोग गर्छ।
मरिचमा फेद कुहिने रोग प्रमुख समस्याका रूपमा देखिन सक्छ। पानी जम्ने अवस्था र अत्यधिक चिस्यानले रोगको जोखिम बढाउने भएकाले बारीमा पानी निकासको राम्रो व्यवस्था गर्नुपर्छ। रोग वा कीराको समस्या देखिएमा अवस्था पहिचान गरेर सम्बन्धित कृषि प्राविधिकको सल्लाहमा मात्र स्वीकृत औषधि वा जैविक उपाय प्रयोग गर्नु उपयुक्त हुन्छ।
मरिच रोपेको करिब तीनदेखि चार वर्षपछि उत्पादन दिन थाल्छ र राम्रो व्यवस्थापन गरेमा लामो समयसम्म फल दिइरहन सक्छ। फलका केही दाना हरियोबाट पहेँलो वा रातोतर्फ परिवर्तन हुन थालेपछि टिप्ने समय हुन्छ। टिपिएको मरिचलाई प्रशोधन गरेर कालो मरिचका रूपमा बिक्री गर्न सकिन्छ। उत्पादन र आम्दानी भने जात, बिरुवाको उमेर, व्यवस्थापन, हावापानी तथा बजार मूल्यअनुसार फरक पर्न सक्छ।
नेपालमा भान्सामा मसलाका रूपमा प्रयोग हुने मरिचको माग रहँदै आएको छ। त्यसैले आफ्नै बारीमा रहेका सुपारी, बकाइनो वा अन्य उपयुक्त रुखलाई सहारा बनाएर अन्तरबालीका रूपमा मरिच खेती गर्न सकिन्छ। विशेषगरी वन्यजन्तुको क्षतिका कारण परम्परागत बाली लगाउन समस्या भएका किसानले स्थानीय कृषि प्राविधिकसँग सल्लाह गरेर आफ्नो क्षेत्रका लागि उपयुक्त जात र खेती प्रविधि छनोट गरी सानो क्षेत्रबाट परीक्षण सुरु गर्न सक्छन्।
मरिचको पिरोपनका कारण वन्यजन्तुले अन्य बालीजस्तो क्षति नगर्ने अनुभव कतिपय किसानमा भए पनि यसलाई वन्यजन्तुले कहिल्यै क्षति नगर्ने बाली भनेर पूर्ण रूपमा दाबी गर्नुभन्दा तुलनात्मक रूपमा कम जोखिम हुने विकल्पका रूपमा बुझ्नु उपयुक्त हुन्छ। यसले वन्यजन्तु प्रभावित क्षेत्रमा जमिनको वैकल्पिक उपयोग र दीर्घकालीन आम्दानीको सम्भावना दिन सक्छ।