‘मसलाको राजा’ मरिच: एकपटकको लगानीमा पुस्तासम्म आम्दानी ! जान्नुहोस् खेती गर्ने सरल घरेलु तरिका
मरिचलाई “मसलाको राजा” भनिन्छ। हाम्रो भान्सामा यो नभई हुँदैन। तर दुःखको कुरा, हामीले खाने मरिच अर्बौ रुपैयाँको विदेशबाट किनेर ल्याउनुपर्छ। त्यसैले, आफ्नै बारीमा मरिच रोप्न सके घरखर्च पनि टर्ने र बेचेर पैसा पनि कमाउन सकिने ठूलो अवसर छ।
यसलाई सरल रूपमा यसरी बुझौँ:
१. कस्तो ठाउँमा हुन्छ मरिच ? (हावापानी)
न्यानो ठाउँ: जहाँ धेरै जाडो हुँदैन, त्यस्तो ठाउँ मरिचका लागि राम्रो हुन्छ। पहाडको बेँसी र तराई मधेश यसका लागि उपयुक्त छन्।
सुपारी हुने ठाउँ: सजिलो गरी बुझ्दा– जहाँ सुपारी, नरिवल वा आँप राम्रो फल्छ, त्यहाँ मरिच पनि राम्रो हुन्छ।
छायाँ: मरिचलाई सिधै टन्टलापुर घाम मन पर्दैन। यसलाई रूखको छहारी चाहिन्छ। त्यसैले सुपारी, नरिवल वा ठूला रूखहरूको बीचमा वा रूखमै लहरा चढाएर यसको खेती गरिन्छ।
२. माटो कस्तो चाहिन्छ ?
पानी नजम्ने माटो: मरिचको लागि सबैभन्दा मुख्य कुरा भनेको बोटको फेदमा पानी जम्नु हुँदैन। पानी जम्यो भने यसको जरा कुहिन्छ र बोट मर्छ।
खुकुलो माटो: बालुवा मिसिएको, खुकुलो र मलिलो माटो एकदम राम्रो हुन्छ।
३. मरिच कसरी रोप्ने ?
बिरुवा: मरिचको बीउ भन्दा यसको “लहरा (डाँठ)” काटेर बनाएको बिरुवा रोप्दा राम्रो हुन्छ। सरकारी फर्म वा नर्सरीबाट उन्नत जातको बिरुवा ल्याउन सकिन्छ।
समय: मरिच रोप्ने सबैभन्दा राम्रो समय असार र साउन महिना हो।
सहारा: यो लहरे बाली हो (काँक्रा, फर्सी जस्तै)। त्यसैले यसलाई माथि जान “सहारा” चाहिन्छ। यसलाई सिमल, सुपारी, कोइरालो जस्ता रूखको फेदमा रोपिदिनुपर्छ। सिमेन्टको खम्बामा पनि चढाउन सकिन्छ।
दुरी: एउटा बोट देखि अर्को बोटको दुरी कम्तीमा ८-९ फिट हुनुपर्छ।
४. मलजल र स्याहारसुसार
मल: गाईभैँसीको मल (गोबर मल) मरिचका लागि अमृत समान हुन्छ। वर्षमा दुई पटक (बर्खा लाग्नु अघि र बर्खा सकिएपछि) बोटको फेदमा गोलो घेरा बनाएर मल हाल्नुपर्छ।
पानी: सुक्खा समयमा (फागुन-चैतमा) हप्ताको एक पटक पानी हाल्नुपर्छ।
काँटछाँट: बोट धेरै झाँगियो भने घाम छिर्न पाउँदैन, त्यसैले नचाहिने हाँगाहरू समय-समयमा काटिदिनुपर्छ। १ मिटर मुनिका पात र हाँगाहरू हटाइदिनुपर्छ।
५. रोग र किराबाट कसरी बच्ने ?
मरिचमा लाग्ने मुख्य समस्या भनेको “जरा कुहिने रोग” हो।
बच्ने उपाय: बोटको फेदमा पानी जम्न नदिने। बोट वरिपरि सधैं सफा राख्ने।
यदि पात पहेँलो हुने वा बोट सुक्ने समस्या देखियो भने कृषि प्राविधिकको सल्लाहमा ढुसी नाशक औषधि (जस्तै: बोर्डो मिक्स्चर) छर्कनुपर्छ।
किराले पात वा दाना खायो भने गाईको गहुँत वा निमको झोल बनाएर छर्कदा पनि राम्रो हुन्छ।
६. उत्पादन र बजार (कति फल्छ, कहाँ बेच्ने ?)
कहिले फल्छ ? रोपेको ३ वर्षपछि मरिच फल्न सुरु गर्छ। एउटा बोटले २५-३० वर्षसम्म फल दिइरहन्छ।
कहिले टिप्ने ? मरिचको झुप्पामा १-२ वटा दाना रातो वा सुन्तला रङको भएपछि टिप्नुपर्छ।
कसरी बनाउने ? टिपेको मरिचलाई केही समय तातो पानीमा डुबाएर घाममा सुकाएपछि त्यो चाउरी पर्छ र कालो रङको हुन्छ। यही नै बजारमा पाइने मरिच हो।
बजार: मरिच बेच्न कुनै समस्या छैन। नेपालमा बाहिरबाट अर्बौंको मरिच आउँछ। तपाईँले फलाएको मरिच गाउँघरकै पसल, तरकारी बजार वा मसला उद्योगहरूले हातहातै किन्छन्।
भाउ: अहिलेको बजारमा मरिचको भाउ किलोको ७०० देखि १००० रुपैयाँसम्म (बजार अनुसार) पर्छ। एउटा बोटबाट राम्रो भएमा ४-५ किलोसम्म फल्न सक्छ।
तपाईँको बारीमा सुपारी, नरिवल वा अरु कुनै रूख छन् भने त्यसैको फेदमा मरिच रोपिदिनुस्। धेरै मेहेनत नपरी ‘एउटै बारीबाट दुईथरी आम्दानी‘ लिन सकिन्छ। पानी जम्न नदिनुस्, गोबर मल हाल्नुस्, मरिच आफैं फल्छ।