मानिसको हत्केला जस्तो देखिने अनौठो हिमाली वनस्पति ‘पाँचऔंले’: किन चिनिन्छ यसलाई आयुर्वेदको बरदानको रूपमा?

नेपालको २ हजार ५ सय मिटरदेखि ५ हजार मिटरसम्मको उच्च हिमाली क्षेत्रमा पाइने पाँचऔंले एक अत्यन्तै बहुमूल्य र औषधीय गुणले भरिपूर्ण जडिबुटी हो। यस वनस्पतिको गानो (जरा) मानिसको हातको पन्जा वा पाँचवटा औंलाहरू जस्तै आकारमा विभाजित हुने भएकाले यसलाई ‘पाँचऔंले’ भनिएको हो। स्थानीय भाषामा यसलाई ‘हत्ताजडी’ वा ‘पाँच पाते’ भनेर पनि चिनिन्छ।

नेपालका अतिरिक्त भारत, भुटान, चीन र पाकिस्तानमा समेत पाइने यो वनस्पतिको एउटै मात्र डाँठ हुन्छ र यसमा मनमोहक गुलाफी वा प्याजी रङका फूलहरू फुल्छन्। आयुर्वेदमा विशेष महत्व राख्ने यस वनस्पतिको मुख्य प्रयोग यसको गानोबाट गरिन्छ, जसको उच्च मागका कारण पछिल्लो समय विदेशमा समेत यसको राम्रो मूल्यमा निर्यात हुने गरेको छ।

पाँचऔंलेको औषधीय प्रयोग निकै व्यापक छ। विशेषगरी शरीरमा चोटपटक लागेको, पोलेको वा काटेको ठाउँमा यसको जरालाई पिसेर बनाइएको लेप लगाउँदा घाउ चाँडै निको हुन्छ र रगत बग्न पनि तुरुन्तै बन्द हुन्छ। यसका साथै, यसको सेवनले लेक लाग्ने समस्या (Altitude Sickness) कम गर्न, स्मरण शक्ति बढाउन र पिसाब सम्बन्धी समस्याहरू निको पार्न मद्दत गर्दछ।

शरीरको रोग प्रतिरोधात्मक क्षमता बढाउन उपयोगी मानिने यो जडिबुटी पक्षघात, पेट दुखाइ, जीउ दुख्ने समस्या र मधुमेह नियन्त्रणमा पनि प्रभावकारी मानिन्छ। छालालाई मुलायम बनाउन, चिलाउने समस्या रोक्न तथा पुरुषहरूमा यौन शक्ति र शुक्राणुको संख्या बढाउन समेत यसलाई अचूक औषधिको रूपमा लिइन्छ।

यद्यपि, यसको अनेकौं फाइदाहरू भए तापनि प्रयोग गर्नुअघि अनिवार्य रूपमा आयुर्वेदिक चिकित्सकको सल्लाह लिनु आवश्यक हुन्छ।