नेपालमा व्यावसायिक रेन्बो ट्राउट माछा पालन: एउटा पूर्ण निर्देशिका

नेपालको मध्यपहाडी तथा उच्च पहाडी भेगका चिसो र सफा पानी बहने क्षेत्रहरूमा ‘रेन्बो ट्राउट

१. पृष्ठभूमि र इतिहास

नेपालमा रेन्बो ट्राउटको इतिहास सन् १९६० को दशकबाट सुरु भए पनि व्यावसायिक सफलता भने सन् १९८८ मा जापानबाट ल्याइएको ५०,००० ‘eyed eggs’ (आँखा देखिएका अण्डाहरू) बाट भएको हो। नुवाकोटको त्रिशूली मत्स्य अनुसन्धान केन्द्रले यसको प्रविधिको विकास गरेपछि सन् १९९८ मा नुवाकोटकै ककनीका पूर्ण बहादुर लामाले निजी क्षेत्रबाट पहिलो पटक यसको व्यावसायिक सुरुवात गर्नुभयो। हाल नेपालका २७ भन्दा बढी जिल्लाहरूमा (विशेषगरी नुवाकोट, रसुवा, कास्की, सिन्धुपाल्चोक) यसको व्यावसायिक खेती भइरहेको छ।

२. उपयुक्त वातावरण र स्थान छनोट

रेन्बो ट्राउटका लागि सबैभन्दा महत्वपूर्ण पक्ष भनेको पानी हो।

• पानीको स्रोत: झरना, खोला वा हिमनदीबाट बग्ने सफा र चिसो पानी।

• तापक्रम: बाँच्नका लागि ० देखि २५ डिग्री सेल्सियस भए पनि, वृद्धिको लागि १० देखि २० डिग्री र सर्वोत्तम वृद्धिको लागि १६ देखि १८ डिग्री सेल्सियस उपयुक्त हुन्छ।

• गुणस्तर: पानीमा अक्सिजनको मात्रा पर्याप्त (५-८ mg/L) हुनुपर्छ र pH स्तर ६ देखि ८.५ को बीचमा हुनुपर्छ।

३. पानीको बहाव नाप्ने र पोखरी निर्माण

ट्राउट पालनमा पानीको बहाव (Flow) नै सफलताको मुख्य आधार हो।

पानीको बहाव नाप्ने ‘बाल्टिन विधि’:
एउटा १० लिटरको बाल्टिन लिनुहोस्। मुहानको पानी बाल्टिनमा थाप्दा कति सेकेन्डमा भरिन्छ, नोट गर्नुहोस्। यदि १० लिटरको बाल्टिन २ सेकेन्डमा भरिन्छ भने बहाव ५ लिटर प्रति सेकेन्ड (5 LPS) भयो।

पोखरी (Raceway) को डिजाइन:

• रेसवे प्रविधि: ट्राउटका लागि आयताकार कंक्रिटका पोखरीहरू बनाइन्छ जहाँबाट पानी एकातर्फबाट पसेर अर्कोतर्फबाट निरन्तर बाहिर निस्कन्छ।

• साइज: १ मेट्रिक टन माछाका लागि १०० वर्गमिटरको रेसवे चाहिन्छ। सामान्यतया १५ मि. लम्बाइ र २ मि. चौडाइ भएको पोखरी उपयुक्त हुन्छ।

• सस्तो विकल्प: बजेट कम भएमा ढुङ्गा र माटोको गारो लगाई भित्रपट्टि मोटो प्लास्टिक (HDPE Liner) ओछ्याएर वा जस्तापातामा बिटुमिन पेन्ट लगाएर पनि ट्याङ्की बनाउन सकिन्छ।

४. भुरा स्टकिङ र व्यवस्थापन

• भुराको साइज: सामान्यतया १० ग्रामका भुरा पोखरीमा हाल्नु राम्रो हुन्छ।

• समय: १० ग्रामको भुरालाई १० देखि १४ महिना पालेपछि २०० देखि ३०० ग्राम (बजार योग्य साइज) को हुन्छ।

• घनत्व: प्रति वर्गमिटरमा १० देखि १५ केजीसम्म माछा उत्पादन गर्न सकिन्छ।

५. आहारा र पोषण व्यवस्थापन

ट्राउट मांशाहारी माछा भएकोले यसलाई उच्च प्रोटिनयुक्त (३५–४५%) दाना चाहिन्छ। दानाको खर्च उत्पादन लागतको झण्डै ६०-६५% हुन्छ।

• स्थानीय विकल्प: लागत घटाउन सिस्नुको धुलो, सिल्कवर्म प्युपा, वा राँगा/कुखुराको कलेजो मिसाएर दाना बनाउन सकिन्छ।

• दाना दिने तरिका: माछाको कुल तौलको १ देखि ३ प्रतिशतका दरले दैनिक २-३ पटक दाना दिनुपर्छ। धेरै दाना दिँदा पानी प्रदूषित हुने र माछा मर्ने डर हुन्छ।

६. स्वास्थ्य र सरसफाई

बगिरहेको पानीमा रोगको प्रकोप कम हुन्छ, तर पनि निम्न कुरामा ध्यान दिनुपर्छ:

• रोगहरू: फङ्गल इन्फेक्सन (सेतो थोप्ले रोग) र ब्याक्टेरियल रोगहरू (पखेटा कुहिने) लाग्न सक्छ।

• बचावट: पोखरीमा फोहोर वा धमिलो पानी पस्न दिनु हुँदैन। पोखरीलाई समय-समयमा पोटास वा नुन पानीले सफा गर्नुपर्छ।

७. आर्थिक विश्लेषण र बजार

• लागत: एक किलो माछा उत्पादन गर्न करिब २५५ देखि ४०० रुपैयाँसम्म खर्च हुन सक्छ (स्थान र दाना अनुसार)।

• बजार मूल्य: नेपालमा यसको बजार मूल्य प्रति किलो रु. १,५०० देखि २,००० सम्म रहेको छ।

• बजारको अवसर: राजमार्गका होटलहरू, काठमाडौंका रेस्टुरेन्टहरू र पर्यटकीय क्षेत्रहरूमा यसको उच्च माग छ। “फार्म स्टे” वा “एग्रो-टुरिज्म” मार्फत फार्ममै पर्यटक भित्र्याएर पनि थप आम्दानी गर्न सकिन्छ।

नेपालमा रेन्बो ट्राउट पालन केवल माछा पालन मात्र नभई यो पर्यटन र ग्रामीण अर्थतन्त्रको बलियो खम्बा बन्न सक्छ। चिसो पानीको स्रोत भएका पहाडी किसानहरूका लागि यो एउटा सुनौलो अवसर हो। प्राविधिक परामर्शका लागि नेपाल कृषि अनुसन्धान परिषद् (NARC) वा स्थानीय कृषि ज्ञान केन्द्रसँग समन्वय गरी यो व्यवसाय सुरु गर्न सकिन्छ।

तपाईं पनि यदि चिसो र सफा पानी भएको ठाउँमा बस्नुहुन्छ भने, आजैबाट रेन्बो ट्राउट पालनको योजना बनाउनुहोस् !