सर्पगन्धा: एक बहुउपयोगी आयुर्वेदिक जडीबुटी
सर्पगन्धा (वैज्ञानिक नाम: Rauvolfia serpentina) नेपालको प्राकृतिक सम्पदाको रूपमा रहेको एउटा अत्यन्तै महत्वपूर्ण र बहुउपयोगी आयुर्वेदिक जडीबुटी हो। यसको जरा सर्प जस्तै टेढोमेढो हुने र परम्परागत रूपमा सर्पले टोकेको उपचारमा प्रयोग गरिने भएकाले यसलाई ‘सर्पगन्धा’ भनिएको हो। नेपालमा यो मुख्यतया तराईदेखि महाभारत पर्वत शृङ्खलाको १०० मिटरदेखि ९०० मिटरको उचाइसम्मका ओसिलो र छायादार जंगलहरूमा पाइन्छ। सदावहार झाडी वर्गमा पर्ने यो बिरुवा करिब ६० देखि ९० सेन्टिमिटरसम्म अग्लो हुन्छ। यसका पातहरू चिल्ला र भालाकार हुन्छन्, जुन एउटै आँख्लाबाट तीन-तीनवटा पलाएका हुन्छन्। यसमा फुल्ने सेतो वा गुलाबी रङ्गका फूलहरू र पाकेपछि कालो-रातो देखिने फलहरूले यसलाई सजिलै पहिचान गर्न मद्दत गर्दछन्।
यसको औषधीय महत्वको कुरा गर्दा, सर्पगन्धा विशेषगरी उच्च रक्तचाप (High Blood Pressure) नियन्त्रणका लागि विश्वभर प्रसिद्ध छ। यसको जरामा ‘रिजर्पिन’ (Reserpine) नामक सक्रिय तत्व पाइन्छ, जसले रक्तचापलाई सन्तुलित राख्न मुख्य भूमिका खेल्छ। रक्तचापका अतिरिक्त यो बिरुवा ‘अनिद्रा’ (Insomnia) को समस्या समाधान गर्न निकै प्रभावकारी मानिन्छ, जसका कारण यसलाई ‘निद्रा जनक’ औषधिको रूपमा पनि चिनिन्छ। मानसिक स्वास्थ्यका क्षेत्रमा यसको योगदान अतुलनीय छ; अत्यधिक छटपटी, पागलपन (Schizophrenia), छारे रोग (Epilepsy) र मानसिक तनाव कम गर्न आयुर्वेदमा यसको व्यापक प्रयोग गरिन्छ। परम्परागत उपचार पद्धतिमा सर्प, बिच्छी वा अन्य विषालु कीराले टोकेको ठाउँमा यसको जराको लेप लगाउने वा यसको रस सेवन गर्ने गरिन्छ। साथै, पेट दुखाइ, झाडापखाला, हैजा र ज्वरो जस्ता रोगहरूको उपचारमा पनि यसको प्रयोग लाभदायक मानिन्छ।
यति धेरै फाइदाहरू भए तापनि सर्पगन्धाको प्रयोग गर्दा विशेष सावधानी अपनाउनु अनिवार्य छ। यो एक शक्तिशाली औषधि भएकाले यसको सेवन सधैँ दक्ष चिकित्सकको सल्लाहमा मात्र गर्नुपर्छ। यसको जथाभाबी वा अत्यधिक प्रयोगले डिप्रेसन (मानसिक सुस्तता), नाक थुनिनु, वाकवाकी लाग्ने, बान्ता हुने वा पेट दुखाइ जस्ता साइड इफेक्टहरू निम्त्याउन सक्छ। विशेषगरी गर्भवती महिला र मुटुको धड्कन कम भएका व्यक्तिहरूले यसको सेवन गर्नु हानिकारक हुन सक्छ। नेपालमा यसको व्यावसायिक महत्वलाई बुझेर सिंहदरबार वैद्यखानाले “सर्पगन्धा वटी” नामबाट यसको औषधीय चक्की उत्पादन गरी बजारमा उपलब्ध गराउँदै आएको छ, जसले जनमानसलाई यसको स्वास्थ्य लाभ लिन सहज बनाएको छ।
नोट: सर्पगन्धा वटी एक शक्तिशाली औषधि हो, त्यसैले यसको सेवन सधैँ कुनै योग्य आयुर्वेदिक चिकित्सकको सल्लाह लिएर मात्र गर्नुहोस्।