यार्सागुम्बा: नेपालको त्यो बहुमूल्य जडीबुटी जसले विश्वका अर्बपतिहरूको ध्यान खिचेको छ

नेपालको उत्तरी हिमाली भेगमा समुद्र सतहदेखि ३,८०० मिटरदेखि ४,८०० मिटरसम्मको उचाइमा पाइने ‘यार्सागुम्बा’ एक अनौठो र बहुमूल्य जडीबुटी हो। यो एउटा यस्तो प्राकृतिक वस्तु हो, जसमा वनस्पति र जीव दुवैको अस्तित्व समाहित हुन्छ। तिब्बती भाषामा ‘यार्चा कुम्भू’ बाट अपभ्रंश भई ‘यार्सागुम्बा’ बनेको यो शब्दको अर्थ वर्षायाममा घाँस र हिउँदमा किरा भन्ने हुन्छ। शेर्पा भाषामा यसलाई ‘छातावु’ अर्थात् छाता ओढ्ने किरा पनि भनिन्छ, किनकि यसको जमिनमुनिको भाग किरा र जमिनमाथिको भाग वनस्पतिको आकारमा हुन्छ। पौराणिक मान्यता अनुसार रामायण कालमा हनुमानले लक्ष्मणलाई बचाउन हिमालयबाट लगेको ‘संजीवनी बुटी’ यही यार्सागुम्बा नै भएको विश्वास समेत गरिन्छ।

यार्सागुम्बाको जीवनचक्र निकै रोचक छ। यो एक प्रकारको झुसिल्किरा र ढुसी (Fungus) को सम्मिश्रण हो। जमिनमा रहेका पुराना यार्सागुम्बाका बीउहरू हावाको माध्यमबाट पुतलीका झुसिल्किराको शरीरमा टाँसिन्छन् र भित्रै उम्रन्छन्। बिस्तारै ढुसीले झुसिल्किराको शरीरबाट पोषण लिएर त्यसलाई मार्छ र वसन्त ऋतुको आगमनसँगै सोही किराको टाउकोबाट वनस्पतिको रूपमा बाहिर निस्कन्छ। यो ६ महिना किरा र ६ महिना वनस्पतिको रूपमा रहने हुनाले यसलाई ‘डुलन्ते झार’ पनि भनिन्छ। विश्वभर यसका १०० भन्दा बढी प्रजाति भए पनि नेपालमा पाइने ‘कोर्डिसेप्स साइनेन्सिस’ (Cordyceps sinensis) प्रजाति सबैभन्दा गुणस्तरीय र औषधीय दृष्टिले महत्वपूर्ण मानिन्छ।

यसको औषधीय उपयोगिता असाधारण छ। विशेषगरी कामोत्तेजक शक्ति र स्मरण शक्ति बढाउन यसको प्रयोग गरिन्छ। आयुर्वेद र स्थानीय जनविश्वास अनुसार यसलाई दूध वा महसँग मिसाएर खाँदा शरीरमा तागत आउने, भिटामिनको कमी पूरा हुने र विभिन्न रोगसँग लड्ने क्षमता बढ्ने गर्दछ। यसबाहेक रक्तस्राव रोक्न, घाउ निको पार्न र रगतमासी जस्ता रोगका लागि पनि यसलाई धुलो बनाएर प्रयोग गर्ने गरिन्छ। चीन लगायतका देशहरूमा यसबाट विभिन्न प्रकारका टनिकहरू बनाएर व्यावसायिक बिक्री समेत गरिन्छ।

नेपालमा यार्सागुम्बाको वैज्ञानिक खोजी सन् १९५२ मा ब्रिटिस म्युजियमका पोलुनिन साइकल र विलियमले गरेका थिए। हाल यो हिमाली क्षेत्रका बासिन्दाहरूको आम्दानीको मुख्य स्रोत बनेको छ। बर्सेनि वर्षायाम सुरु हुनासाथ कर्णाली र सुदूरपश्चिमका पहाडी जिल्लाहरू जस्तै डोल्पा, मुगु, हुम्ला, दार्चुला र बझाङका मानिसहरू घरबास र स्कुलसमेत छोडेर लेकतिर लाग्छन्। कठिन भौगोलिक बनावट र हिमपातको जोखिम मोलेर संकलन गरिने यो जडीबुटीको मूल्य अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा सुनको भाउ जत्तिकै महँगो छ।

हालको बजार अवस्थालाई हेर्दा यार्सागुम्बाको मूल्य यसको गुणस्तर र आकार अनुसार फरक पर्दछ। स्थानीय संकलनकर्ताले प्रतिकिलो केही लाखमा बिक्री गर्ने यार्सागुम्बा काठमाडौँ पुग्दा १० देखि १५ लाख रुपैयाँसम्म पर्छ भने अन्तर्राष्ट्रिय बजार (विशेषगरी चीन, हङकङ र सिंगापुर) मा यसको मूल्य प्रतिकिलो ५० लाख देखि १ करोड रुपैयाँसम्म पुग्न सक्छ। नेपाल सरकारले यसको संकलनमा प्रतिबन्ध नलगाए पनि निश्चित रोयल्टी (कर) उठाउने गर्दछ। यद्यपि, जलवायु परिवर्तन र अव्यवस्थित संकलनका कारण यसको उत्पादनमा पछिल्ला वर्षहरूमा केही कमी आएको छ। उचित संरक्षण, वैज्ञानिक संकलन र प्रशोधनको व्यवस्था गर्न सके यार्सागुम्बा नेपालको अर्थतन्त्रलाई टेवा पुर्‍याउने प्रमुख आधार बन्न सक्छ।