रासायनिक मलको हाहाकारबाट मुक्तिको बाटो: ढैंचा खेतीको महत्व र प्रयोग विधि समेटिएको सम्पूर्ण जानकारी

आधुनिक कृषि प्रणालीमा रासायनिक मलको बढ्दो प्रयोगले माटोको उर्वराशक्ति बिस्तारै ह्रास हुँदै गइरहेको छ। यस्तो अवस्थामा माटोलाई पुनर्जीवित बनाउन ढैंचा खेती एउटा बरदान साबित भएको छ। ढैंचा एक प्रकारको कोसेबाली समूहको वनस्पति हो, जसलाई खेतमै उमारेर, केही समय हुर्काएर र फूल फुल्नुअघि खेतको हिलोमा मिसाएर कुहाइन्छ। यसलाई ‘हरियो मल’ भनिन्छ। यसले माटोमा नाइट्रोजनको मात्रा बढाउनुका साथै माटोको बनोटलाई खुकुलो र मलिलो बनाउन महत्वपूर्ण भूमिका खेल्छ।

ढैंचा खेती गर्ने उपयुक्त समय र तरिका

ढैंचा खेतीका लागि सबैभन्दा उपयुक्त समय भनेको चैतको अन्तिमदेखि जेठको महिनासम्म हो, विशेषगरी धान रोप्नुभन्दा करिब डेढ देखि दुई महिना अगाडि यसलाई छर्नुपर्दछ। यसको खेती गर्न धेरै मेहनत पर्दैन। खेतलाई एक पटक हल्का जोतेर वा चिस्यान भएको बेला प्रति रोपनी करिब १.५ देखि २ केजी बीउ छर्न सकिन्छ। बीउ छर्नुअघि रातभर पानीमा भिजाउँदा अंकुरण छिटो र एकनासको हुन्छ। प्रि-मनसुनको सामान्य झरीले यसको वृद्धिका लागि पर्याप्त सिँचाइको काम गर्दछ, जसले गर्दा थप सिँचाइको झन्झट कम हुन्छ।

उपयुक्त स्थान र माटोको छनौट

ढैंचा खेती नेपालका तराईदेखि मध्य पहाडसम्मका सबै धान फल्ने क्षेत्रहरूमा सहजै गर्न सकिन्छ। यो बाली जुनसुकै प्रकारको माटोमा पनि अनुकूल हुन सक्छ। विशेषगरी बलौटे वा चिम्ट्याइलो माटो, जहाँ प्राङ्गारिक पदार्थको कमी छ, त्यस्ता ठाउँमा ढैंचा निकै प्रभावकारी हुन्छ। पानी नजम्ने तर ओसिलो जमिन यसका लागि सबैभन्दा उत्तम मानिन्छ। धान रोपिने खेतहरूमा यसलाई पूर्व-बालीको रूपमा लगाउँदा मुख्य बाली धानलाई धेरै फाइदा पुग्छ।

खेतमा प्रयोग गर्ने र कुहाउने विधि

ढैंचा छरेको करिब ४५ देखि ५५ दिनको भएपछि, जब यसमा फूल फुल्न सुरु हुन्छ, त्यतिबेला यसलाई माटोमा मिसाउनु पर्छ। ढैंचा धेरै छिप्पिनु अघि नै खेतमा पानी जमाएर ट्रयाक्टर वा हलोको सहायताले लतारेर माटोमै मिसाउनु पर्छ। यसरी जोतेर माटोमा दबाइसकेपछि करिब ७ देखि १० दिनसम्म कुहिन दिनुपर्छ। बिरुवा कलिलो हुने भएकाले यो चाँडै कुहिन्छ र माटोमा पोषक तत्वहरू मिसिन्छन्। ढैंचा पूर्ण रूपमा कुहिसकेपछि मात्र धान रोप्ने कार्य सुरु गर्दा धानका बिरुवाहरूले तुरुन्तै पोषण पाउन थाल्छन्।

रासायनिक मल र ढैंचा बीचको भिन्नता

रासायनिक मल र ढैंचामा धेरै भिन्नता छ। रासायनिक मल (जस्तै युरिया) ले बिरुवालाई तुरुन्तै पोषण त दिन्छ, तर यसले माटोलाई दीर्घकालीन रूपमा बिगार्ने, अमिलो बनाउने र सुक्ष्म जीवहरू नष्ट गर्ने काम गर्छ। अर्कोतर्फ, ढैंचाले माटोलाई प्राकृतिक रूपमै नाइट्रोजन प्रदान गर्छ र माटोको भौतिक अवस्था सुधार्छ। रासायनिक मल महँगो हुने र सधैं बजारको भर पर्नुपर्ने हुन्छ भने ढैंचा किसानले आफ्नै खेतमा कम लागतमा उत्पादन गर्न सक्छन्। रासायनिक मलले दिने पोषण छिट्टै सकिन्छ, तर ढैंचाले दिएको मलको प्रभाव पछिल्लो दुई-तीन बाली सम्म रहिरहन्छ।

ढैंचा खेती गर्नु भनेको माटोको स्वास्थ्यमा लगानी गर्नु हो। यसले वायुमण्डलमा रहेको नाइट्रोजनलाई जराका गाँठाहरू मार्फत माटोमा संकलन गर्छ, जसले गर्दा रासायनिक युरिया मलको खपत २५ देखि ५० प्रतिशतसम्म घटाउन सकिन्छ। यसले माटोमा ह्युमस थप्ने, झारपात नियन्त्रण गर्ने र लाभदायक किराहरूको संख्या बढाउने काम गर्छ। तसर्थ, कम लागतमा धेरै उत्पादन लिन र आफ्नो खेतको माटोलाई सधैं जीवित र उर्वरायुक्त राख्न हरेक वर्ष धान रोप्नुअघि ढैंचा खेती गर्नु किसानका लागि अत्यन्तै लाभदायी देखिन्छ।