प्रतिकिलो १०० डलर पर्ने संसारकै महँगो ‘कागती’

कागती भन्नासाथ हाम्रो मस्तिष्कमा गोलो वा अण्डाकार फल र त्यसको अमिलो रसको तस्बिर आउँछ। तर, प्रकृतिले आफ्नो गर्भमा एउटा यस्तो अनौठो कागती लुकाएको छ, जसलाई काट्दा रस होइन, बहुमूल्य मोती जस्ता दानाहरू निस्कन्छन्। अस्ट्रेलियाको रैथाने यो फललाई

अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा यसको मूल्य प्रतिकिलो १०० डलर (करिब १३ हजार नेपाली रुपैयाँ) सम्म पुग्ने गरेको छ। यसैकारण अहिले विश्वभरका आधुनिक किसानहरूका लागि यो फल ‘डलर फलाउने बोट’ बनेको छ।

१. सिट्रस क्याभियर: प्रकृतिको अद्भुत उपहार

फिंगर लाइमलाई विश्वका प्रसिद्ध सेफहरूले ‘सिट्रस क्याभियर’ (Citrus Caviar) को नाम दिएका छन्। यसको आकार मानिसको औंला जस्तै लाम्चो (४ देखि ८ सेन्टिमिटर) हुन्छ। यसको सबैभन्दा ठूलो विशेषता यसको भित्री बनावट हो। यसलाई बीचबाट काट्दा माछाको अण्डा (Caviar) जस्तै स-साना रसिलो दानाहरू बाहिर निस्कन्छन्। यी दानाहरू मुखमा टोक्दा ‘पप’ भएर फुट्छन् र एउटा ताजा, सुगन्धित र कडा अमिलो स्वाद दिन्छन्।

२. विश्व बजारमा यसको आकर्षण र मूल्य

आखिर यो कागती किन यति महँगो छ त? यसका केही विशेष कारणहरू छन्:

• विलासी भान्छाको सान: न्यूयोर्क, पेरिस र टोकियो जस्ता शहरका पाँचतारे होटलहरूमा सुशी (Sushi), समुद्री खाना (Seafood), महँगा ककटेल र डेजर्टहरू सजाउन यसको प्रयोग अनिवार्य जस्तै बनेको छ।

• फरक रङ र सुगन्ध: यो फल हरियो, पहेंलो, गुलाबी, बैजनी र रातो रङमा पाइन्छ। यसको सुगन्धले खानाको आकर्षणलाई कयौँ गुणा बढाइदिन्छ।

• सीमित उत्पादन, उच्च माग: यसको खेती अझै पनि विश्वका थोरै ठाउँमा मात्र हुने भएकाले मागको तुलनामा आपूर्ति निकै कम छ।

३. कस्तो हावापानीमा हुन्छ यसको खेती?

फिंगर लाइम मूलतः उपोष्णकटिबंधीय (Sub-tropical) क्षेत्रको बिरुवा हो। यसको सफल खेतीका लागि निम्न वातावरण आवश्यक पर्छ:

• तापक्रम: १५ देखि ३० डिग्री सेल्सियसको तापक्रम यसका लागि सर्वोत्तम मानिन्छ। यद्यपि, यसले हल्का तुसारो र गर्मी दुवै सहन सक्छ।

• माटो: पानी नजम्ने, प्राङ्गारिक पदार्थ प्रशस्त भएको र हल्का बलौटे दोमट माटो यसका लागि उत्तम हुन्छ।

• सिँचाइ: फल लाग्ने समयमा बिरुवालाई ओसिलो बनाइराख्नु पर्छ, तर जरामा पानी जम्न दिनु हुँदैन।

४. नेपालमा यसको सम्भावना: ‘हिरा’ फलाउने अवसर

नेपालको भौगोलिक बनावट फिंगर लाइमका लागि निकै अनुकूल देखिएको छ। विशेषगरी:

• मध्य पहाडी भू-भाग: नेपालका ती क्षेत्रहरू जहाँ सुन्तला, जुनार र स्थानीय कागती राम्ररी फल्छन् (जस्तै: धनकुटा, गोरखा, काभ्रे, कास्की आदि), त्यहाँ फिंगर लाइमको उत्पादन व्यावसायिक रूपमा गर्न सकिन्छ।

• कौसी खेती (Rooftop Farming): यो बिरुवा धेरै ठूलो नहुने र काँडादार हुने भएकाले यसलाई सहरका घरका छतमा गमलामा राखेर पनि फलाउन सकिन्छ।

• पर्यटन र निर्यात: नेपालका लक्जरी रिसोर्ट र होटलहरूमा यसको माग बढ्दो छ। साथै, उच्च गुणस्तरको फिंगर लाइम उत्पादन गरेर खाडी मुलुक वा युरोप निर्यात गर्न सके विदेशी मुद्रा आर्जनको यो ठूलो स्रोत बन्न सक्छ।

५. स्वास्थ्यका लागि ‘सुपरफूड’

यो फल केवल स्वाद र सजावटका लागि मात्र होइन, स्वास्थ्यका लागि पनि उत्तिकै फाइदाजनक छ:

• यसमा भिटामिन सी को मात्रा प्रशस्त हुन्छ, जसले रोग प्रतिरोधात्मक क्षमता बढाउँछ।

• यसमा पाइने पोटासियम र भिटामिन ई ले मुटुको स्वास्थ्य र छालाको चमक कायम राख्न मद्दत गर्छ।

• यसलाई प्राकृतिक एन्टिअक्सिडेन्टको भण्डार मानिन्छ।

६. खेती सुरु गर्दा ध्यान दिनुपर्ने कुराहरू

यदि तपाईं यसको खेती गर्ने सोचमा हुनुहुन्छ भने, सधैं कलमी (Grafted) बिरुवा नै रोज्नुहोस्। बिउबाट उमारिएको बिरुवाले फल दिन ७-८ वर्ष लगाउन सक्छ, तर कलमी बिरुवाले २ देखि ३ वर्षभित्रै आम्दानी दिन सुरु गर्छ। यसको बोटमा स-साना तिखा काँडाहरू हुने भएकाले गोडमेल र फल टिप्दा सावधानी अपनाउनु पर्छ।

परम्परागत कृषि प्रणालीबाट माथि उठेर केही नयाँ र आधुनिक गर्न चाहने किसानहरूका लागि ‘फिंगर लाइम’ एउटा सुनौलो मौका हो। प्रतिकिलो १३ हजार रुपैयाँसम्म पर्न सक्ने यो ‘जादुमयी’ कागतीले नेपाली कृषिलाई नयाँ उचाइमा पुर्‍याउने निश्चित छ।