२३२ वर्षको ऐतिहासिक विरासत र समृद्धिको सपना: पहाडी खोल्सामा फलेको ‘कालो सुन’ अलैंचीको गौरवमय गाथा
नेपालको पहाडी भू-भागमा ‘खोल्सीको कालो सुन’
विशेषगरी छिमेकी मुलुक सिक्किम र भुटानबाट तीर्थाटन वा व्यापारका सिलसिलामा आवतजावत गर्ने क्रममा ल्याइएका बिरुवाहरूबाट नेपालमा यसको प्रवेश भएको थियो। सुरुका दिनहरूमा इलामको जोगमाई र फिक्कल तथा ताप्लेजुङको सिकैजा जस्ता स्थानहरूमा परीक्षणका रूपमा रोपिएको अलैंचीले त्यहाँको हावापानी र माटोमा अभूतपूर्व सफलता पायो। यसरी दुई शताब्दीभन्दा लामो समयअघि केही सीमित खोल्साहरूबाट सुरु भएको यो खेती आज नेपालका ५० भन्दा बढी पहाडी जिल्लाहरूमा व्यावसायिक रूपमा फैलिएर देशकै प्रमुख निर्यातजन्य नगदे बालीको रूपमा स्थापित भएको छ।
पछिल्लो समय खेतीपाती छाडेर बाँझो रहेका र अन्य बालीनाली नहुने ओसिला पाखा-पखेराहरूमा अलैंची खेती गरेर कृषकहरूले मनग्य आम्दानी लिइरहेका छन्। हाल नेपाली बजारमा अलैंचीको मूल्यले नयाँ रेकर्ड कायम गरेको छ, जहाँ गुणस्तर अनुसार एक मन (४० किलो) को एक लाख रुपैयाँभन्दा बढी मूल्यमा किनबेच भइरहेको छ। यो मूल्य वृद्धिले दशकौँदेखि अलैंची खेतीमा लागेका कृषकहरूमा नयाँ उत्साह भरेको छ।
नेपाल विश्वकै सबैभन्दा धेरै अलैंची उत्पादन र निर्यात गर्ने मुलुकमध्ये एक हो। वार्षिक रूपमा नेपालबाट अर्बौँ रुपैयाँ बराबरको अलैंची भारत हुँदै खाडी मुलुक, युरोप र अमेरिका पुग्ने गर्दछ। नेपालबाट निर्यात हुने वस्तुहरूको सूचीमा अलैंची सधैँ अग्रस्थानमा रहने गर्छ, जसले देशको व्यापार घाटा न्यून गर्न र विदेशी मुद्रा आर्जन गर्न अतुलनीय योगदान पुर्याउँदै आएको छ।
विश्व बजारमा अलैंचीको उच्च माग र मूल्य हुनुका पछाडि यसको बहुआयामिक उपयोगिता प्रमुख कारण हो। नेपालमा यसलाई मुख्यतया मासु वा विशिष्ट परिकारमा मसलाको रूपमा मात्र प्रयोग गर्ने गरिए पनि अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा यसको प्रयोग निकै विस्तृत छ। अलैंचीको दानाबाट निकालिने ‘एसेन्सियल आयल’ र सुगन्धित तत्वहरू महँगा अत्तर (Perfumes), कस्मेटिक सामग्री र औषधि उद्योगमा कच्चा पदार्थको रूपमा प्रयोग हुन्छन्।
खाडी मुलुकहरूमा यसलाई ‘बिर्यानी’ र कफीमा अनिवार्य फ्लेभरको रूपमा प्रयोग गरिन्छ भने विकसित देशहरूमा महँगा चकलेट, बिस्कुट, केक र मदिराजन्य पेय पदार्थमा विशिष्ट स्वादका लागि यसको प्रयोग गरिन्छ। यसको विशिष्ट सुगन्ध र स्वादका कारण यसलाई ‘मसलाकी रानी’ (Queen of Spices) समेत भनिन्छ।
औषधीय दृष्टिकोणले पनि अलैंची अत्यन्तै हितकारी मानिन्छ। यसमा पाइने शक्तिशाली एन्टि-अक्सिडेन्ट र एन्टि-इन्फ्लेमेटरी गुणले मानव शरीरको रोग प्रतिरोधात्मक क्षमता बढाउन मद्दत गर्दछ। यसको सेवनले पाचन प्रणालीमा सुधार ल्याउने, ग्यास्ट्रिक र कब्जियत हटाउने तथा मुखको दुर्गन्ध र दाँतको संक्रमणबाट जोगाउने काम गर्छ।
साथै, श्वासप्रश्वासका समस्या भएकाहरूका लागि फोक्सोमा रक्तसञ्चार बढाउन र तनाव कम गर्न पनि अलैंचीको सेवन प्रभावकारी मानिन्छ। यति धेरै फाइदा र विश्वव्यापी माग भए तापनि नेपालमा अझै यसको उचित मूल्य अभिवृद्धि (Value Addition) हुन सकेको छैन। हामीले कच्चा रूपमै निर्यात गरिरहेको अलैंचीलाई नेपालमै ग्रेडिङ, प्रशोधन र आफ्नै ब्रान्डमा विश्व बजारमा पुर्याउन सके यसबाट प्राप्त हुने आम्दानीलाई अझै कैयौँ गुणा बढाउन सकिने सम्भावना छ। तसर्थ, २३२ वर्षको इतिहास बोकेको यो ‘कालो सुन’ को संरक्षण र प्रवद्र्धन गर्नु आजको प्रमुख आवश्यकता र अवसर दुवै हो।