साहिँली किरा: किसानको अनन्य मित्र र प्रकृतिको अनौठो सिकारी

नेपाली समाजमा ठाउँ अनुसार साहिँली किरा, नमस्ते किरा, फिरफिरे, लाटो पोके, वा आँखा फोडुवा

१. किन हो त यो किसानको साथी? (महत्त्व र उपयोगिता)

साहिँली किरा पूर्ण रूपमा मांसाहारी जीव हो। यसले कुनै पनि प्रकारको बालीनाली वा वनस्पति खाँदैन। यसको महत्त्व निम्न कारणले छ:

• प्राकृतिक कीटनाशक: यसले खेतबारीमा लाग्ने हानिकारक किराहरू जस्तै: फट्याङ्ग्रा, लाही (Aphids), पुतली, भुनभुन गर्ने झिँगा, र लामखुट्टेहरू खाएर बालीको सुरक्षा गर्छ।

• जैविक सन्तुलन: यसले प्रकृतिमा किराहरूको सङ्ख्या अनियन्त्रित हुन दिँदैन। एउटै साहिँली किराले आफ्नो जीवनकालमा हजारौँ साना किराहरू खान्छ।

• विषादीमुक्त खेती: यदि खेतबारीमा साहिँली किराहरू प्रशस्त छन् भने किसानले रासायनिक विषादीको प्रयोग कम गर्न सक्छन्, जसले गर्दा स्वस्थ र विषरहित उत्पादन सम्भव हुन्छ।

२. जीवनचक्र: अण्डादेखि वयस्कसम्म

धेरैलाई लाग्न सक्छ कि यसको पनि झुसिलकिरा (Larva) जस्तो अवस्था हुन्छ, तर साहिँली किराको जीवनचक्र ‘अपूर्ण रूपान्तरण’ (Incomplete Metamorphosis) बाट गुज्रिन्छ। यसका तीन मुख्य चरणहरू हुन्छन्:

• अण्डा (Ootheca): पोथीले जाडो महिनामा हाँगा वा कडा वस्तुमा फिँजजस्तो वस्तुभित्र करिब १०० देखि ४०० वटा अण्डा पार्छे। यो सुकेपछि खैरो र कडा हुन्छ, जसलाई ‘उथेका’ भनिन्छ। यसले अण्डालाई चिसो र शत्रुबाट जोगाउँछ।

• बच्चा अवस्था (Nymph): वसन्त ऋतुमा अण्डाबाट साना साहिँली किराहरू निस्कन्छन्। यिनीहरू ठ्याक्कै वयस्क जस्तै देखिन्छन् तर यिनीहरूको पखेटा हुँदैन। यिनीहरू जन्मने बित्तिकै स-साना किराहरूको सिकार गर्न सुरु गर्छन्।

• वयस्क (Adult): ६ देखि ९ पटकसम्म काँचुली फेरेपछि यिनीहरू पूर्ण वयस्क बन्छन् र पखेटा पलाउँछ।

३. भाले र पोथी कसरी छुट्याउने?

वयस्क साहिँली किरालाई ध्यान दिएर हेर्दा भाले र पोथी सजिलै चिन्न सकिन्छ:

• भाले: भाले शरीरमा अलि दुब्लो र सानो हुन्छ। यसको पेट (Abdomen) को तल्लो भागमा ८ वटा खण्ड (Segments) हुन्छन्। भालेहरू पोथीभन्दा बढी फुर्तिला र राम्ररी उड्न सक्ने हुन्छन्।

• पोथी: पोथी भालेभन्दा ठूलो र मोटो हुन्छ। यसको पेटमा मात्र ६ वटा खण्ड (Segments) हुन्छन्। अण्डा पार्ने बेला पोथीको पेट निकै फुल्लिएको देखिन्छ।

४. रासायनिक विषादीको घातक असर

आजभोलि खेतबारीमा प्रयोग गरिने तीव्र रासायनिक विषादीका कारण साहिँली किराहरू लोप हुँदै गएका छन्:

• प्रत्यक्ष असर: विषादीको सम्पर्कमा आउने बित्तिकै यी उपयोगी किराहरू मर्छन्।

• आहाराको कमी: विषादीले सबै साना किराहरू मर्ने भएकाले साहिँली किराले खाने आहारा पाउँदैन र भोकै मर्छ।

• प्रजनन्मा बाधा: बाँचेका किराहरूमा पनि विषादीले गर्दा अण्डा पार्ने क्षमता कमजोर बनाइदिन्छ।

५. साहिँली किरालाई कसरी जोगाउने?

यो उपयोगी किरालाई जोगाउन हामीले निम्न उपाय अपनाउन सक्छौँ:

• विषादीको प्रयोग घटाउने: रासायनिक विषादीको सट्टा जैविक मल र घरेलु उपचार (जस्तै झोल मल) प्रयोग गर्ने।

• बासस्थानको रक्षा: खेतको कान्ला वा डिलमा फूल फुल्ने बोटबिरुवा र झाडीहरू राख्ने जहाँ यिनीहरूले शरण लिन र अण्डा पार्न सक्छन्।

• अण्डाको संरक्षण: जाडोमा बोटबिरुवा काट्दा वा सफा गर्दा हाँगामा टाँसिएका खैरो रङका अण्डाका पोकाहरू (Ootheca) लाई नष्ट नगर्ने।

• भ्रम चिर्ने: यसले आँखा फोड्छ भन्ने गलत धारणा हटाउने। यो मानिसका लागि पूर्ण रूपमा सुरक्षित र मित्रु जीव हो।

६. रोचक तथ्यहरू

• १८० डिग्री टाउको घुमाउने: यो संसारको एक मात्र यस्तो किरा हो जसले आफ्नो टाउको दायाँ-बायाँ र पछाडि पूर्ण रूपमा घुमाउन सक्छ।

• थ्री-डी दृष्टि: यसले मानिसले जस्तै ३डी भिजनमा देख्न सक्छ, जसले गर्दा यसले सिकारको दुरी ठ्याक्कै पत्ता लगाउँछ।

• भेष बदल्न सिपालु: कतिपय प्रजाति सुकेको पात, कतिपय फूल र कतिपय हरियो घाँस जस्तै देखिन्छन् ताकि शत्रुले नदेखोस्।

साहिँली किरा प्रकृतिको एक कुशल इन्जिनियर र किसानको निःशुल्क सुरक्षाकर्मी हो। यसलाई जोगाउनु भनेको हाम्रो पर्यावरण र हाम्रो भान्सालाई विषमुक्त बनाउनु हो। त्यसैले आफ्नो बगैँचा वा खेतमा साहिँली किरा देख्दा यसलाई नमार्नुहोस्, बरु यसलाई आफ्नो काम गर्न दिनुहोस्।