बडहर खेती: पशुपालन र अतिरिक्त आम्दानीको ‘बहुउपयोगी स्रोत’
पशुपालन व्यवसायलाई दिगो र नाफामूलक बनाउन व्यावसायिक घाँस खेती
१. बडहरका बहुआयामिक फाइदाहरू
-
घाँसको राजा: हिउँदे मौसम (मंसिर-फागुन) मा जब हरियो घाँसको अभाव हुन्छ, तब बडहरले पोषिलो घाँस दिन्छ।
-
दूध उत्पादन: बडहर खुवाउँदा दुधालु पशुको दूधको मात्रा र चिल्लोपन (Fat) मा वृद्धि हुन्छ।
-
अतिरिक्त आम्दानी: यसको फल (अचार, तरकारी वा पाकेको खानका लागि), उच्च गुणस्तरको काठ र दाउराबाट किसानले दोहोरो फाइदा लिन सक्छन्।
-
पोषण: फलमा भिटामिन ‘सी’ र एन्टिअक्सिडेन्ट प्रचुर मात्रामा हुन्छ।
२. बिरुवा कसरी तयार पार्ने ? (नर्सरी प्रविधि)
बडहरको बिरुवा आफैं तयार पार्न सकिन्छ, जसले गर्दा लागत कम हुन्छ:
-
बीउ संकलन: बोटमा पूर्ण रूपमा पाकेको स्वस्थ फल छान्नुहोस्। पाकेको फलबाट बीउ निकालेर सफा पानीले पखाल्नुहोस्।
-
बीउको उपचार: बीउलाई छायाँमा २-३ दिन सुकाउनुहोस् (तर घाममा धेरै नसुकाउनुहोस्)।
-
ब्याड तयारी: ५०% माटो, २५% बालुवा र २५% कम्पोस्ट मल मिसाएर ब्याड वा प्लास्टिकको थैली (Potting mixture) तयार पार्नुहोस्।
-
रोपण: बीउलाई १-२ सेन्टिमिटरको गहिराइमा रोप्नुहोस्। नियमित हल्का पानी दिनुहोस्।
-
समय: बीउबाट बिरुवा उम्रेको १ देखि १.५ वर्षसम्म नर्सरीमा हुर्काउनु राम्रो हुन्छ।
३. रोप्ने समय र तरिका
-
रोप्ने उत्तम समय: वर्षायामको सुरुवात (जेठको अन्त्य वा असार महिना) बडहर रोप्नका लागि सबैभन्दा उपयुक्त हुन्छ, किनकि यस समयमा बिरुवाले चिस्यान पाउँछ र राम्ररी जरा गाड्न सक्छ।
-
खाडल तयारी: १ मिटर लम्बाई, चौडाई र गहिराई भएको खाडल खन्नुहोस्। खाडल खनेको १५ दिनपछि आधा खाडल राम्रोसँग कुहिएको गोबर मल र माटोको मिश्रणले भर्नुहोस्।
-
दुरी: बोटबीचको दुरी ६ देखि ८ मिटर राख्नुपर्छ, जसले गर्दा बोटले फैलिने ठाउँ पाउँछ।
४. हावापानी र माटोको आवश्यकता
-
उचाइ: समुद्र सतहदेखि १०० देखि १,३०० मिटर (१,८०० मिटरसम्म पनि) उचाइका क्षेत्र।
-
माटो: पानी नजम्ने, खुकुलो, गहिरो र ओसिलो पाँगो माटो।
-
स्याहार: साना बिरुवालाई तुसारो (Frost) बाट जोगाउन बोरा वा परालले ढाकिदिनुहोस्।
५. पोषण प्रोफाइल: पशुका लागि किन आवश्यक?
| पोषक तत्व | फाइदा |
| कच्चा प्रोटिन (१३-१६%) | शारीरिक वृद्धि र दूध उत्पादन बढाउन। |
| क्याल्सियम/फस्फोरस | हाड र दाँत मजबुत बनाउन, ‘मिल्क फिभर’ रोक्न। |
| बायो-एक्टिभ कम्पाउन्ड | रोग प्रतिरोधात्मक क्षमता बढाउन। |
| फाइबर (रेशादार) | पाचन प्रणाली चुस्त राख्न। |
बडहर केवल घाँसको स्रोत नभई एउटा ‘बहुउद्देश्यीय सम्पत्ति’ हो। यसलाई आफ्नो खेतको कान्ला, डिल वा खाली जग्गामा रोप्नुहोस्।
-
किसानका लागि सुझाव: बडहरका बिरुवाहरू समुदायमा आधारित नर्सरी वा कृषि प्राविधिकको सहयोगमा उन्नत जातको छनोट गरेर लगाउनुहोस्। सुरुका २ वर्ष बिरुवालाई गोडमेल र मलजलमा विशेष ध्यान दिनुहोस्।