खडेरी र झरीमा पनि मज्जाले फस्टाउने ‘पोइ साग’ को व्यावसायिक खेती: स्वास्थ्यका लागि ‘अमृत’ र आम्दानीका लागि ‘बरदान’

पोइ साग (Malabar Spinach) – नाम सुन्दै अलि कौतुहलता जगाउने, कतिपयलाई त सुरुमा सुन्दा अलि अचम्म र हाँसो पनि उठ्ने यो साग वास्तवमा स्वास्थ्य र आम्दानीका हिसाबले ‘दामी’ र बहुगुणी वनस्पति हो। यो गर्मी र वर्षाको मौसममा निकै फस्टाउने र स्वास्थ्यका लागि अमृतसमान मानिने एक बहुवर्षीय लहरे तरकारी हो। साधारण पालुङ्गो वा रायोको साग जस्तो नभई यो लहरा भएर फैलिन्छ र यसका पातहरू बाक्ला, चमकदार तथा चिप्ला हुन्छन्।नेपालमा व्यावसायिक र घरायसी दुवै रूपमा यसको खेती र माग दिनानुदिन बढ्दै गइरहेको छ।

१. परिचय र विभिन्न नामहरू

पोइ साग Basellaceae परिवार अन्तर्गत पर्ने एक बहुवर्षीय लहरे वनस्पति हो। यसका पातहरू बाक्ला, चमकदार र केही चिप्ला हुन्छन्। यसका मुख्य दुई प्रजातिहरू प्रचलनमा छन्:

• Basella alba: हरियो डाँठ भएको।

• Basella rubra: रातो वा बैजनी डाँठ भएको।

नेपालमा यसलाई ‘पोइ’ वा ‘पोईको साग’ भनिन्छ भने अङ्ग्रेजीमा Malabar Spinach, Indian Spinach वा Ceylon Spinach भनिन्छ। विश्वका अन्य देशहरू जस्तै फिलिपिन्समा ‘अल्गुबाती’ र भियतनाममा ‘मोङ तोइ’ नामले यो निकै प्रसिद्ध छ।

२. खेतीका लागि उपयुक्त हावापानी र माटो

पोइ साग रैथाने रूपमा उष्ण र उपोष्ण (Tropical and Sub-tropical) जलवायुमा हुने बाली हो।

• हावापानी: यसलाई तातो र ओसिलो (Warm and Humid) मौसम मनपर्छ। यसले बढी गर्मी सहन सक्छ तर तुसारो र अत्यधिक चिसोमा यो सप्रिन सक्दैन।

• माटो: प्राङ्गारिक मल प्रशस्त भएको, पानी नजम्ने तर ओसिलो रहने दोमट माटो यसका लागि उत्तम हुन्छ। माटोको पीएच (pH) मान ५.५ देखि ७.० को बीचमा हुनु राम्रो मानिन्छ।

३. खेती गर्ने विधि र समय

नेपालको तराई र मध्य पहाडी क्षेत्रमा पोइ सागको खेती सजिलै गर्न सकिन्छ।

• रोप्ने समय: फागुन महिनादेखि साउनसम्म यसको बीउ वा कटिङ रोप्न सकिन्छ।

• प्रसारण विधि: यसलाई दुई तरिकाले लगाउन सकिन्छ:
  १. बीउबाट: बीउलाई सोझै बारीमा वा नर्सरीमा बेर्ना तयार पारेर सार्न सकिन्छ।
  २. डाँठ (Cutting) बाट: छिप्पिएको डाँठ काटेर माटोमा गाडिदिएमा पनि यो सजिलै सर्छ।

• दूरी र सहारा: लहरा जाने वनस्पति भएकोले बोटदेखि बोटको दूरी कम्तीमा ३० देखि ४५ सेन्टिमिटर राख्नुपर्छ। यसलाई राम्ररी फैलाउन थाँक्रो, जाली वा बारको सहारा दिनु आवश्यक हुन्छ।

४. बजार सम्भावना र आर्थिक लाभ

व्यावसायिक रूपमा पोइ सागको खेती गर्नु कृषकका लागि निकै फाइदाजनक छ:

• बेमौसमी अवसर: बर्खामा धेरै पानी पर्दा अन्य सागहरू (रायो, पालुङ्गो) कुहिएर बजारमा अभाव हुन्छ। यस्तो बेला पोइ साग ढुक्कसँग फस्टाउने हुनाले कृषकले राम्रो मूल्य पाउँछन्।

• बहु-कटिङ (Multi-cutting): यो साग एक पटक रोपेपछि कात्तिक-मंसिरसम्म लगातार टिपिरहन मिल्छ। यसले गर्दा थोरै लगानी र मिहिनेतमा लामो समयसम्म आम्दानी भइरहन्छ।

• सहरी खेती: काठमाडौँ, पोखरा जस्ता सहरहरूमा कौसी खेती (Rooftop Gardening) का लागि यो पहिलो रोजाइमा पर्छ। थोरै ठाउँमा पनि लहरालाई माथि चढाएर धेरै उत्पादन लिन सकिन्छ।

५. स्वास्थ्यका लागि ‘पावरहाउस’ : पोइ सागका फाइदाहरू

पोइ साग पोषण र औषधीय गुणले भरिपूर्ण छ:

• पाचन प्रणालीमा सुधार: यो साग पकाउँदा निस्कने चिप्लोपन (Mucilage) ले कब्जियतको समस्या हटाउन मद्दत गर्छ र आन्द्रालाई स्वस्थ राख्छ।

• रक्तअल्पता (Anemia) बाट बचावट: यसमा फलाम (Iron) र फोलिक एसिड प्रचुर मात्रामा हुन्छ, जुन गर्भवती महिला र रगतको कमी भएकाहरूका लागि निकै लाभदायक छ।

• आँखा र छालाको सुरक्षा: भिटामिन ‘ए’ र ‘सी’ को उच्च स्रोत भएकाले यसले आँखाको ज्योति बढाउनुका साथै छालालाई चम्किलो र स्वस्थ राख्छ।

• हड्डीको मजबूती: क्याल्सियम र म्याग्नेसियम पाइने हुनाले यसले हड्डी र दाँतलाई बलियो बनाउँछ।

• तौल नियन्त्रण: न्यून क्यालोरी र उच्च फाइबर हुने भएकाले तौल घटाउन चाहनेहरूका लागि यो एक उत्तम भोजन हो।