नेपालको पूर्वी पहाडी भेगमा फल्ने रुद्राक्ष आज केवल धार्मिक आस्थाको प्रतीक मात्र होइन, किसानको आर्थिक समृद्धिको आधार बनेको एक बहुमूल्य नगदे बाली हो। एउटै दुर्लभ दानाको मूल्य लाखौँदेखि करोडौँ रुपैयाँसम्म पुग्ने भएकाले रुद्राक्षलाई अहिले “हरियो सुन” का रूपमा चिनिन थालेको छ। उचित व्यवस्थापन र बजारको पहुँच भएमा यसले किसानको जीवनस्तर मात्र होइन, देशको अर्थतन्त्रमा समेत उल्लेखनीय योगदान पुर्‍याउन सक्छ।

धार्मिक, सांस्कृतिक र आर्थिक महत्त्व

हिन्दू धर्मग्रन्थअनुसार रुद्राक्ष भगवान् शिवको आँसुबाट उत्पत्ति भएको पवित्र बीज मानिन्छ। त्यसैले यसको धार्मिक महत्त्व हजारौँ वर्षदेखि रहँदै आएको छ। पूजा, ध्यान, जप तथा आध्यात्मिक साधनामा यसको प्रयोग गरिन्छ। तर पछिल्ला वर्षहरूमा रुद्राक्षको अन्तर्राष्ट्रिय माग बढेसँगै यसको आर्थिक महत्त्व झन् बढेको छ।

नेपालमा उत्पादित रुद्राक्ष विशेषगरी भारत, चीन तथा अन्य मुलुकका व्यापारीहरूको रोजाइमा पर्ने भएकाले यसले विदेशी मुद्रा भित्र्याउने महत्वपूर्ण निर्यातयोग्य कृषि उपजको रूपमा स्थान बनाएको छ।

नेपालमा रुद्राक्ष खेतीको सम्भावना

नेपालको पूर्वी पहाडी क्षेत्र विश्वकै उत्कृष्ट रुद्राक्ष उत्पादन हुने क्षेत्रमध्ये एक मानिन्छ। संखुवासभा, भोजपुर, धनकुटा, तेह्रथुम, इलाम, पाँचथर, उदयपुर लगायतका जिल्लामा यसको व्यावसायिक खेती सफल रूपमा भइरहेको छ।

उष्ण तथा उपोष्ण हावापानी, पर्याप्त वर्षा र उर्वर माटो भएका अधिकांश पहाडी क्षेत्र रुद्राक्ष खेतीका लागि अत्यन्त उपयुक्त मानिन्छन्।

रुद्राक्ष खेतीका लागि आवश्यक हावापानी र माटो

रुद्राक्ष समुद्री सतहदेखि करिब १,८०० मिटरसम्मको उचाइमा सफलतापूर्वक उत्पादन गर्न सकिन्छ। यसका लागि न्यानो तथा आर्द्र (Warm and Humid) हावापानी सबैभन्दा उपयुक्त हुन्छ।

माटो भने पानी नजम्ने, प्राङ्गारिक पदार्थ प्रशस्त भएको, ओसिलो रहने बलौटे दोमट वा दोमट हुनुपर्छ। पानी जमेमा जरामा समस्या आउने भएकाले राम्रो निकास भएको जमिन छनोट गर्नु आवश्यक हुन्छ।

रुद्राक्षको “मुख” भनेको के हो ?

रुद्राक्षको दानाको बाहिरी भागमा माथिदेखि तलसम्म प्राकृतिक रूपमा बनेका रेखाहरू हुन्छन्। ती रेखाहरूको बीचको प्रत्येक भागलाई “मुख” भनिन्छ।

जतिवटा प्राकृतिक रेखा हुन्छन्, रुद्राक्ष त्यति नै मुखे भएको मानिन्छ।

प्राकृतिक रूपमा रुद्राक्ष १ मुखेदेखि २७ मुखेसम्म तथा कहिलेकाहीँ २९ वा ३१ मुखेसम्म पनि फेला पर्न सक्छ। यद्यपि धार्मिक तथा व्यावसायिक रूपमा १ देखि २१ मुखेसम्मका रुद्राक्ष बढी चर्चित छन्।

कुन मुखे रुद्राक्ष बढी फल्छ ?

५ मुखे रुद्राक्ष

रुखमा फल्ने कुल रुद्राक्षमध्ये ९० प्रतिशतभन्दा बढी ५ मुखे हुन्छन्। यही सबैभन्दा धेरै पाइने भएकाले यसको मूल्य सामान्य हुन्छ।

२ देखि १४ मुखे

२, ३, ४, ६, ७ मुखे सहजै भेटिए पनि ८ देखि १४ मुखेसम्म जाँदा दाना क्रमशः दुर्लभ बन्दै जान्छ। त्यसैले यसको मूल्य हजारौँदेखि लाखौँ रुपैयाँसम्म पुग्न सक्छ।

१५ देखि २१ मुखे

यी प्राकृतिक रूपमा अत्यन्त कम फल्ने दाना हुन्। एउटा ठूलो बगानमा समेत वर्षभरि थोरै मात्र भेटिन सक्छन्। विशेष गरी २१ मुखे रुद्राक्षलाई अत्यन्त दुर्लभ मानिन्छ।

२२ देखि २७ मुखे तथा त्यसभन्दा माथि

यस्ता दाना दशकौँमा एकाध पटक मात्र भेटिन सक्ने दुर्लभ प्रकृतिका हुन्छन्। अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा यिनको मूल्य लाखौँदेखि करोडौँ रुपैयाँसम्म पुग्न सक्छ।

किन करोडौँमा बिक्छ रुद्राक्ष ?

रुद्राक्षको मूल्य निर्धारण गर्दा मुखको संख्या मात्र होइन, दानाको आकार, प्राकृतिक बनावट, रेखाहरूको स्पष्टता, दुर्लभता, गुणस्तर र बजारको मागलाई पनि आधार मानिन्छ।

विशेषगरी दुर्लभ मुख भएका रुद्राक्षका लागि भारत र चीनका व्यापारी तथा सङ्ग्राहकहरू उच्च मूल्य तिर्न तयार हुन्छन्। यही कारणले कतिपय विशेष दानाको मूल्य लाखौँदेखि करोडौँ रुपैयाँसम्म पुग्ने गरेको छ।

एक मुखे रुद्राक्षको वास्तविकता

एक मुखे रुद्राक्षको चर्चा धेरै हुने भए पनि गोलो आकारको प्राकृतिक एक मुखे रुद्राक्ष अत्यन्तै दुर्लभ मानिन्छ। बजारमा पाइने धेरैजसो गोलो एक मुखे दाना कृत्रिम वा शंकास्पद हुन सक्छन्।

प्राकृतिक रूपमा पाइने असली एक मुखे रुद्राक्ष प्रायः काजु वा अर्धचन्द्राकार देखिने र एउटा मात्र स्पष्ट प्राकृतिक रेखा भएको हुन्छ। त्यसैले यस्तो दाना भेटिनु आफैँमा दुर्लभ घटना मानिन्छ।

विशेष प्रकारका बहुमूल्य रुद्राक्ष

मुखका आधारबाहेक प्राकृतिक रूपमा बनेका केही विशेष रुद्राक्ष पनि अत्यन्त मूल्यवान् हुन्छन्।

• गौरी-शङ्कर रुद्राक्ष – दुई दाना प्राकृतिक रूपमा जोडिएको।
• त्रिजुटी रुद्राक्ष – तीन दाना आपसमा जोडिएको अत्यन्त दुर्लभ प्रकार।
• गणेश रुद्राक्ष – हात्तीको सुँढजस्तो प्राकृतिक आकृति देखिने दाना।

यस्ता विशेष दानाको मूल्य पनि लाखौँ रुपैयाँसम्म पुग्न सक्छ।

बिरुवा कसरी उत्पादन गर्ने ?

बीउबाट

पाकेको रुद्राक्षको फलबाट बीउ निकालेर केही दिन पानीमा भिजाउने, बाहिरी बोक्रा हटाउने र बालुवा तथा मलिलो माटो मिसाइएको ब्याडमा रोपेपछि बिरुवा उत्पादन गर्न सकिन्छ।

कलमीबाट

आजभोलि राम्रो गुणस्तर र धेरै मुखे फल्ने माउबोटबाट लेयरिङ वा कलमी विधिबाट बिरुवा उत्पादन गर्ने चलन बढेको छ। यस्तो बिरुवाले छिट्टै फल दिन्छ।

बिरुवा रोप्ने उपयुक्त समय

असार–साउन महिनामा मनसुन सुरु भएपछि बिरुवा रोप्नु सबैभन्दा उपयुक्त हुन्छ। यस समयमा पर्याप्त चिस्यान हुने भएकाले बिरुवा सजिलै सर्छ।

गोडमेल, मलखाद र सिँचाइ

बिरुवा रोपेको पहिलो दुईदेखि तीन वर्ष नियमित गोडमेल गर्नुपर्छ। वरिपरिका झारपात हटाउने, वर्षमा कम्तीमा दुई पटक कम्पोस्ट वा गोबर मल हाल्ने तथा आवश्यकताअनुसार हल्का सिँचाइ गर्ने गर्नुपर्छ।

पानी जम्न दिनु हुँदैन, तर माटो सधैँ हल्का ओसिलो रहनुपर्छ।

कहिलेदेखि फल दिन्छ ?

• बीउबाट उत्पादन गरिएको बिरुवा – करिब ५–७ वर्षपछि फल दिन सुरु गर्छ।
• कलमी गरिएको बिरुवा – ३–४ वर्षमै फल दिन थाल्छ।

रुख पुरानो हुँदै जाँदा उत्पादन र गुणस्तर दुवै बढ्दै जान्छ।

बजार कहाँ छ ?

नेपालमा रुद्राक्ष बिक्री गर्न बजारको अभाव छैन।

रुद्राक्ष पाक्नुअघि नै नेपाली, भारतीय तथा चिनियाँ व्यापारी किसानको बगानमै पुगेर बोट वा बगान नै ठेक्कामा लिने गर्छन्।

मुख्य व्यापारिक केन्द्रहरूमा संखुवासभाको खाँदबारी, भोजपुर, धनकुटा, धरान तथा काठमाडौं प्रमुख छन्। त्यहाँबाट रुद्राक्ष भारत, चीन तथा अन्य देशमा निर्यात गरिन्छ।

किसानका लागि सुनौलो अवसर

रुद्राक्ष एकपटक रोपेपछि दशकौँसम्म उत्पादन दिने बहुवर्षीय बाली हो। सामान्य कृषि बालीको तुलनामा यसको व्यवस्थापन खर्च कम हुन्छ तर आम्दानीको सम्भावना धेरै हुन्छ।

यदि गुणस्तरीय बिरुवा छनोट, उचित व्यवस्थापन र भरपर्दो बजारसँग जोडिन सकियो भने एउटा रुद्राक्ष बगानले किसानलाई दीर्घकालीन आर्थिक सुरक्षा दिन सक्छ।

रुद्राक्ष नेपालका लागि धार्मिक आस्था, प्राकृतिक सम्पदा र आर्थिक सम्भावनाको अनुपम संगम हो। भगवान् शिवसँग जोडिएको यो पवित्र बीज आज किसानको समृद्धिको आधार, गाउँको आर्थिक विकासको माध्यम र देशका लागि विदेशी मुद्रा आर्जन गर्ने महत्वपूर्ण नगदे बालीका रूपमा स्थापित हुँदै गएको छ।

नेपालको उपयुक्त भूगोल, बढ्दो अन्तर्राष्ट्रिय माग र किसानको बढ्दो आकर्षणलाई हेर्दा रुद्राक्ष खेती भविष्यमा अझ ठूलो सम्भावना बोकेको क्षेत्र हो। सही प्रविधि, गुणस्तरीय बिरुवा, वैज्ञानिक व्यवस्थापन र व्यवस्थित बजार प्रणालीको विकास गर्न सकिए रुद्राक्ष साँच्चिकै नेपालको “हरियो सुन” बन्नेमा कुनै शंका छैन।