ऊर्जा, फाइबर, आइरन र पोटासियमजस्ता पोषक तत्त्वको राम्रो स्रोत मानिने किसमिस नेपाली भान्सा, चाडपर्व तथा दैनिक खानपानमा लोकप्रिय ड्राई फ्रुट हो। स्वादका साथै शरीरलाई आवश्यक ऊर्जा र केही महत्त्वपूर्ण पोषक तत्त्व उपलब्ध गराउने भएकाले किसमिसलाई पौष्टिक खाद्य पदार्थका रूपमा लिइन्छ। नेपालमा यसको उपभोग र माग निरन्तर बढिरहेको भए पनि व्यावसायिक रूपमा किसमिस उत्पादन गर्ने खेती तथा प्रशोधन उद्योग भने नगण्य अवस्थामा छ। परिणामतः नेपाली बजारमा बिक्री हुने अधिकांश किसमिस विदेशबाट आयात हुने गरेको छ। चाडपर्वको समयमा ड्राई फ्रुटको माग अझ बढ्ने भएकाले आयातमा ठूलो रकम बाहिरिने गरेको देखिन्छ। यही अवस्थालाई हेर्दा नेपालमा अङ्गुरको व्यावसायिक खेतीसँगै किसमिस उत्पादन र प्रशोधनलाई जोड्न सके आयात प्रतिस्थापन, रोजगारी सिर्जना र किसानको आम्दानी वृद्धिको राम्रो सम्भावना देखिन्छ।

विश्व बजारमा अङ्गुर उत्पादन तथा किसमिस उत्पादनमा चीन, संयुक्त राज्य अमेरिका, टर्की, इरान र भारतजस्ता देशहरू अग्रपंक्तिमा छन्। ती देशहरूले ताजा अङ्गुरको बजारसँगै प्रशोधन उद्योगमार्फत किसमिस, जुस, वाइनलगायतका उत्पादनमा पनि मूल्य अभिवृद्धि गर्दै आएका छन्। नेपालमा पनि तराई, भित्री मधेस तथा केही पहाडी खोँचमा अङ्गुर खेतीका लागि उपयुक्त सूक्ष्म हावापानी भएका क्षेत्रहरू भेटिन्छन्। यस्ता क्षेत्रको पहिचान गरी उपयुक्त जात, प्रविधि, सिँचाइ, प्रशोधन र बजार व्यवस्थापनलाई एकीकृत रूपमा अघि बढाउन सके अङ्गुर तथा किसमिस उत्पादनलाई नयाँ व्यावसायिक कृषि क्षेत्रका रूपमा विकास गर्न सकिने सम्भावना छ।

किसमिस बनाउन कस्तो अङ्गुर चाहिन्छ ?

किसमिस उत्पादनका लागि जुनसुकै अङ्गुर उपयुक्त हुँदैन। सामान्यतया गेडा नभएका (Seedless), गुलिया, पातलो बोक्रा भएका र राम्रोसँग सुक्न सक्ने जात किसमिस उत्पादनका लागि बढी उपयुक्त मानिन्छन्। गेडा भएका अङ्गुरबाट पनि सुकुटीजन्य उत्पादन गर्न सकिए पनि व्यावसायिक गुणस्तरको किसमिसका लागि बीउरहित जातलाई प्राथमिकता दिइन्छ। विश्वमा किसमिस उत्पादनका लागि थम्पसन सिडलेस (Thompson Seedless) अत्यन्तै लोकप्रिय जात हो। यसबाहेक सुल्ताना, सोनाका, किशमिश बेदाना तथा ब्ल्याक कोरिन्थजस्ता जात पनि किसमिस उत्पादनमा प्रयोग गरिन्छन्। विशेषगरी हरियो किसमिस, सुनौलो किसमिस र कालो किसमिस उत्पादनका लागि जात र प्रशोधन तथा सुकाउने प्रविधिअनुसार फरक परिणाम प्राप्त गर्न सकिन्छ।

हावापानी र माटो कस्तो चाहिन्छ ?

अङ्गुरको व्यावसायिक खेतीका लागि लामो समयसम्म घाम लाग्ने, तुलनात्मक रूपमा तातो र सुख्खा हावापानी उपयुक्त मानिन्छ। विशेषगरी फल पाक्ने र टिपेर सुकाउने समयमा लगातार वर्षा भएमा अङ्गुर फुट्ने, कुहिने तथा ढुसीजन्य रोगको प्रकोप बढ्ने जोखिम हुन्छ। त्यसैले किसमिस उत्पादनलाई लक्ष्य गरी खेती गर्दा फल पाक्ने समयमा सुख्खा र घमाइलो मौसम हुनु महत्वपूर्ण हुन्छ। नेपालको पश्चिमी तराईका बाँके, बर्दिया, कैलालीलगायतका क्षेत्र, भित्री मधेस तथा उपयुक्त सूक्ष्म हावापानी भएका केही पहाडी खोँचमा अङ्गुर खेतीको सम्भावना खोज्न सकिन्छ। तर क्षेत्र छनोट गर्दा केवल जिल्लाको नामका आधारमा नभई स्थानीय तापक्रम, वर्षाको अवस्था, घामको अवधि, सिँचाइ सुविधा र बजार पहुँचलाई समेत अध्ययन गर्न आवश्यक हुन्छ।

माटोका दृष्टिले पानी नजम्ने, राम्रो निकास भएको तथा प्राङ्गारिक पदार्थ पर्याप्त भएको बलौटे दोमट माटो अङ्गुरका लागि राम्रो मानिन्छ। सामान्यतया माटोको pH करिब ५.५ देखि ६.५ आसपास भए उपयुक्त हुन्छ। भारी तथा पानी जम्ने माटोमा अङ्गुरको जरामा समस्या देखिन सक्ने भएकाले खेती सुरु गर्नुअघि माटो परीक्षण गरी आवश्यक सुधार गर्नु बुद्धिमानी हुन्छ।

रोपाइँ र बिरुवा उत्पादन

अङ्गुरका बिरुवा सामान्यतया बोट सुसुप्त अवस्थामा रहेको हिउँदको समयमा रोपिन्छन्। नेपालमा पुस–माघतिर रोपाइँ गर्न सकिने भए पनि स्थानीय हावापानी र बिरुवाको अवस्थाअनुसार उपयुक्त समय निर्धारण गर्नुपर्छ। अङ्गुरका नयाँ बिरुवा तयार गर्न परिपक्व हाँगाबाट कटिङ गर्ने वा आवश्यकताअनुसार ग्राफ्टिङ प्रविधि अपनाउन सकिन्छ। व्यावसायिक बगैँचा स्थापना गर्दा रोगरहित, स्वस्थ र प्रमाणित स्रोतबाट उत्पादन गरिएका बिरुवा छनोट गर्नु अत्यन्तै महत्वपूर्ण हुन्छ।

बिरुवा रोप्दा खेतको निकास, घामको पहुँच र भविष्यमा बोटलाई थाँक्रामा फैलाउन सकिने संरचनालाई ध्यान दिनुपर्छ। अङ्गुर लहरा हुने भएकाले सामान्य फलफूलको बोटजस्तो खुला रूपमा छोडेर व्यावसायिक उत्पादन लिन सकिँदैन। बोटलाई व्यवस्थित रूपमा फैलाउन फलाम वा सिमेन्टका पोल तथा बलिया तार प्रयोग गरी ट्रेलिस वा बाउर प्रणाली निर्माण गर्नुपर्छ। उचित थाँक्रा व्यवस्थापनले बोटमा हावा र घामको पहुँच बढाउनुका साथै फलको गुणस्तर र उत्पादनमा समेत सहयोग पुर्‍याउँछ।

काँटछाँट, गोडमेल र सिँचाइ व्यवस्थापन

अङ्गुर खेतीमा काँटछाँट सबैभन्दा महत्वपूर्ण व्यवस्थापन कार्यमध्ये एक हो। हरेक वर्ष बोटको अवस्था र खेती प्रणालीअनुसार सुसुप्त अवस्थामा रहेका हाँगाको काँटछाँट गरिन्छ। पुराना, रोग लागेका तथा अनावश्यक हाँगा हटाएर फल दिने स्वस्थ हाँगाको उचित व्यवस्थापन गर्न सके उत्पादन र फलको गुणस्तर सुधार गर्न सकिन्छ। काँटछाँटको सही समय र तरिका भने जात तथा स्थानीय हावापानीअनुसार प्राविधिकको सल्लाहमा निर्धारण गर्नु उपयुक्त हुन्छ।

बोटको फेद वरिपरि झारपात बढ्न दिनु हुँदैन। आवश्यकताअनुसार गोडमेल, मल्चिङ तथा प्राङ्गारिक मलको प्रयोगबाट माटोको उर्वराशक्ति र चिस्यान व्यवस्थापन गर्न सकिन्छ। अङ्गुरलाई अत्यधिक पानी आवश्यक नपरे पनि फल लाग्ने तथा फल विकास हुने समयमा आवश्यकताअनुसार नियमित सिँचाइ गर्नुपर्छ। तर फल पाक्ने र किसमिसका लागि टिप्ने समय नजिकिँदै जाँदा अत्यधिक सिँचाइ तथा वर्षाबाट जोगाउन विशेष ध्यान दिनुपर्छ।

रोगकिराको व्यवस्थापन

अङ्गुर खेतीमा रोग तथा किराको व्यवस्थापन चुनौतीपूर्ण पक्ष हो। विशेषगरी बढी चिस्यान र वर्षा हुने अवस्थामा डाउन्यु मिल्ड्यु तथा पाउडरी मिल्ड्यु जस्ता ढुसीजन्य रोग देखिन सक्छन्। डाउन्यु मिल्ड्युमा पातको तल्लो भागमा सेतो वा फुस्रो ढुसीजस्तो वृद्धि देखिन सक्छ भने पाउडरी मिल्ड्युमा पात तथा फलको सतहमा खरानी छरेजस्तो सेतो तह देखिन सक्छ।

रोगको प्रारम्भिक अवस्था पहिचान गरी बगैँचाको सरसफाइ, हावाको राम्रो आवतजावत, उचित काँटछाँट र संक्रमित भागको व्यवस्थापन गर्नुपर्छ। आवश्यक परेमा कृषि प्राविधिकको सिफारिसअनुसार दर्ता भएका फफूँदनाशक औषधि प्रयोग गर्न सकिन्छ। थ्रिप्सलगायतका रस चुस्ने किराले कलिला पात, फूल तथा फलमा क्षति पुर्‍याउन सक्छन्। यस्ता किराको व्यवस्थापनमा बगैँचा अनुगमन, जैविक तथा एकीकृत कीरा व्यवस्थापनलाई प्राथमिकता दिई आवश्यक अवस्थामा मात्र सिफारिस गरिएका विषादी प्रयोग गर्नुपर्छ। विषादी प्रयोग गर्दा मात्रा, पर्खने अवधि र सुरक्षासम्बन्धी निर्देशन अनिवार्य रूपमा पालना गर्नुपर्छ।

कहिलेदेखि फल दिन्छ अङ्गुरले ?

उचित जात, व्यवस्थापन र वातावरण पाएमा अङ्गुरले रोपेको केही वर्षपछि उत्पादन दिन थाल्छ। सामान्यतया व्यावसायिक उत्पादनका लागि तेस्रो वर्षदेखि उल्लेख्य फल लिन सुरु गर्न सकिन्छ। स्वस्थ र राम्रोसँग व्यवस्थापन गरिएको अङ्गुरको बोटले लामो समयसम्म उत्पादन दिन सक्छ। तर उत्पादनको अवधि र परिमाण जात, बोटको स्वास्थ्य, काँटछाँट, पोषण, सिँचाइ र रोगकिरा व्यवस्थापनमा निर्भर हुन्छ।

किसमिस उत्पादनका लागि अङ्गुर पूर्ण रूपमा पाकेको, पर्याप्त गुलियो र स्वस्थ हुनुपर्छ। सामान्यतया किसमिसका लागि प्रयोग हुने अङ्गुरमा घुलनशील ठोस पदार्थको मात्रा अर्थात् ब्रिक्स (°Brix) राम्रो हुनु आवश्यक हुन्छ। धेरैजसो किसमिस उत्पादनमा करिब २०–२२°Brix वा त्यसभन्दा माथिको पर्याप्त गुलियोपन भएको फललाई प्राथमिकता दिइन्छ, तर वास्तविक टिपाइको मापदण्ड जात र प्रशोधन प्रविधिअनुसार फरक हुन सक्छ। फल पाकेपछि मौसम, जात र बजारको आवश्यकताअनुसार उपयुक्त समयमा झुप्पासहित टिपेर प्रशोधनमा लैजानुपर्छ।

अङ्गुरबाट कसरी बनाइन्छ किसमिस ?

अङ्गुरलाई किसमिसमा रूपान्तरण गर्नु केवल फललाई घाममा सुकाउने प्रक्रिया मात्र होइन। व्यावसायिक उत्पादनका लागि छनोट, सफाइ, आवश्यक पूर्व-प्रशोधन, सुकाइ, ग्रेडिङ र प्याकिङ सबै चरण व्यवस्थित गर्नुपर्छ।

सबैभन्दा पहिले टिपिएका अङ्गुरका झुप्पाबाट कुहिएका, चोट लागेका, रोगग्रस्त तथा अत्यन्तै साना दाना हटाइन्छ। त्यसपछि अङ्गुरलाई सफा गरी सुकाउने प्रक्रियाका लागि तयार गरिन्छ। व्यावसायिक उत्पादनमा सुकाउने गति बढाउन तथा बोक्राको प्राकृतिक मोमिलो तह कम गर्न निश्चित पूर्व-प्रशोधन विधि अपनाइन्छ। केही उत्पादन प्रणालीमा पोटासियम कार्बोनेट तथा उपयुक्त खाद्य-ग्रेड इमल्सिफायर वा तेलयुक्त मिश्रण प्रयोग गरी छोटो समय डुबाउने विधि अपनाइन्छ। यस्तो प्रक्रिया खाद्य सुरक्षा, स्वीकृत प्रविधि र निर्धारित मात्रा पालना गरेर मात्र गर्नुपर्छ।

त्यसपछि अङ्गुरलाई सुकाइन्छ। सुकाउने विधिले किसमिसको रङ, स्वाद, बनावट र बजार मूल्यमा ठूलो प्रभाव पार्छ। छायाँमा सुकाउने विधिमा हावा ओहोरदोहोर हुने सुकाउने घर वा संरचनाभित्र अङ्गुर झुण्ड्याएर सुकाइन्छ। यसबाट तुलनात्मक रूपमा आकर्षक हरियो किसमिस उत्पादन गर्न सकिन्छ। अर्कोतर्फ घाममा सुकाउने विधिमा सफा र स्वच्छ सतहमा अङ्गुर फिँजाएर प्राकृतिक घाममा सुकाइन्छ। मौसम, अङ्गुरको जात र सुकाउने प्रविधिअनुसार केही दिनदेखि दुई हप्तासम्म वा अझ बढी समय लाग्न सक्छ।

अङ्गुर पर्याप्त रूपमा सुकेपछि झुप्पाको डाँठ छुट्याउने, आकार तथा गुणस्तरअनुसार ग्रेडिङ गर्ने र प्याकिङ गर्ने काम गरिन्छ। व्यावसायिक उत्पादनमा सफाइ र खाद्य सुरक्षा मापदण्ड कायम राख्नु अत्यन्तै महत्वपूर्ण हुन्छ। राम्रोसँग प्याक गरिएको किसमिसले लामो समयसम्म गुणस्तर कायम राख्न सक्छ र उपभोक्तासम्म आकर्षक रूपमा पुग्न सक्छ।

भण्डारण र बजार व्यवस्थापन

किसमिसमा चिस्यान प्रवेश गरेमा गुणस्तर बिग्रने, ढुसी लाग्ने वा स्वाद तथा बनावट परिवर्तन हुने सम्भावना हुन्छ। त्यसैले किसमिसलाई सफा, सुख्खा, चिस्यान नियन्त्रण गरिएको र प्रत्यक्ष घामबाट सुरक्षित स्थानमा भण्डारण गर्नुपर्छ। लामो समय भण्डारण आवश्यक भएमा उपयुक्त तापक्रम र आर्द्रता नियन्त्रण भएको भण्डारण सुविधा प्रयोग गर्न सकिन्छ। उत्पादनलाई लामो समय राख्ने हो भने प्याकिङ, भण्डारण तापक्रम र आर्द्रता व्यवस्थापनको वैज्ञानिक विधि अपनाउनु आवश्यक हुन्छ।

नेपालमा किसमिसको माग विशेषगरी दशैँ, तिहार, विवाह, पूजापाठ तथा अन्य चाडपर्वमा बढ्ने गर्छ। त्यसैले उत्पादनलाई तत्कालै बजारमा पठाउनुको सट्टा उचित भण्डारण गरेर माग उच्च हुने समयमा बिक्री गर्न सके किसान तथा व्यवसायीले राम्रो मूल्य प्राप्त गर्न सक्छन्। स्थानीय किराना पसल, ड्राई फ्रुट पसल, सुपरमार्केट, होटल तथा रेस्टुरेन्टका साथै अनलाइन बजार पनि यसको बिक्रीका सम्भावित माध्यम हुन्। स्वदेशमै उत्पादन गरिएको गुणस्तरीय, सफा र आकर्षक प्याकेजिङ भएको किसमिसलाई **‘नेपाली उत्पादन’**का रूपमा ब्रान्डिङ गर्न सके बजारमा छुट्टै पहिचान बनाउन सकिन्छ।

नेपालको बजारमा किसमिसको मूल्य जात, गुणस्तर, आकार, रङ, प्रशोधन तथा प्याकेजिङअनुसार फरक–फरक हुने भएकाले निश्चित एउटै मूल्यलाई स्थायी बजार मूल्य मान्न मिल्दैन। त्यसैले व्यावसायिक खेती सुरु गर्नुअघि स्थानीय बजारमा प्रचलित मूल्य, आयातित किसमिसको गुणस्तर, उपभोक्ताको रुचि, प्रशोधन खर्च र बिक्री च्यानलको अध्ययन गर्नु आवश्यक हुन्छ।

नेपालका लागि सम्भावनाको नयाँ ढोका

नेपालमा अङ्गुर तथा किसमिस उत्पादनको सम्भावना केवल आयात प्रतिस्थापनमा मात्र सीमित छैन। अङ्गुर खेतीलाई किसमिस, जुस, जाम, सिरका तथा अन्य मूल्य अभिवृद्धि गरिएका उत्पादनसँग जोड्न सके एउटै बालीबाट धेरै प्रकारका कृषि व्यवसाय सिर्जना गर्न सकिन्छ। यसका लागि किसानले खेती मात्र गर्ने होइन, उत्पादनदेखि प्रशोधन, प्याकेजिङ, ब्रान्डिङ र बजारसम्मको मूल्य शृङ्खलामा जोडिन आवश्यक हुन्छ।

नेपालमा व्यावसायिक किसमिस उत्पादन विस्तार गर्न भने केही आधारभूत चुनौती समाधान गर्नुपर्ने देखिन्छ। उपयुक्त जातको गुणस्तरीय बिरुवा, प्राविधिक ज्ञान, रोगकिरा व्यवस्थापन, सिँचाइ, थाँक्रा निर्माण, सुकाउने आधुनिक संरचना, खाद्य सुरक्षा मापदण्ड, प्याकेजिङ तथा बजार व्यवस्थापन यसका प्रमुख पक्ष हुन्। त्यससँगै सम्भावित क्षेत्रमा परीक्षण तथा अनुसन्धान गरी स्थानीय हावापानीमा राम्रो उत्पादन र गुणस्तर दिने जात पहिचान गर्नुपर्ने आवश्यकता छ।

आज नेपाली बजारमा विदेशी किसमिसको ठूलो हिस्सा देखिनु चुनौती भए पनि यही चुनौतीलाई अवसरका रूपमा लिन सकिन्छ। उपयुक्त हावापानी भएका क्षेत्रमा वैज्ञानिक प्रविधिसहित अङ्गुर खेती विस्तार, त्यसबाट गुणस्तरीय किसमिस उत्पादन र व्यवस्थित बजार निर्माण गर्न सके किसानको आम्दानी बढाउनुका साथै विदेशबाट आउने ड्राई फ्रुटमा निर्भरता घटाउन सकिन्छ। अङ्गुर खेतीलाई किसमिस उत्पादनसँग जोडेर अघि बढाउने हो भने नेपालमा नयाँ व्यावसायिक कृषि क्षेत्रको विकास गर्ने सम्भावना देखिन्छ।