हिमालमा आफैं उम्रिन्छ, बजारमा बढ्दैछ सम्भावना : डालेचुकको अमिलो फलबाट जुसदेखि तेलसम्म, किसानको आम्दानी बढाउने यस्तो छ अवसर
नेपालका हिमाली तथा उच्च पहाडी क्षेत्रमा पाइने धेरै वनस्पति अझै पनि व्यावसायिक रूपमा पर्याप्त उपयोग हुन सकेका छैनन्। प्राकृतिक रूपमा उपलब्ध यस्ता वनस्पतिमध्ये आर्थिक, पोषण तथा वातावरणीय दृष्टिले महत्वपूर्ण सम्भावना बोकेको वनस्पति हो – डालेचुक
डालेचुक सामान्यतया काँडेदार झाडी वा सानो रूखका रूपमा बढ्छ। नदी तथा खोलाका किनार, बलौटे र ग्राभेलयुक्त जमिन, पहिरो तथा माटो कटान भएका क्षेत्रमा समेत यसको वृद्धि हुन सक्छ। नेपालमा करिब २ हजारदेखि ३ हजार ५०० मिटर आसपासको उचाइमा यसको प्राकृतिक उपस्थिति पाइने उल्लेख छ। देशका विभिन्न मध्य तथा पश्चिमी हिमाली तथा उच्च पहाडी जिल्लामा यसको उपस्थिति रहेको अध्ययनहरूले देखाएका छन्।
डालेचुकको सबैभन्दा महत्वपूर्ण भाग यसको फल हो। पाकेपछि फल पहेँलो, सुन्तला वा रातो रङको देखिन्छ। अमिलो स्वादका कारण स्थानीयस्तरमा यसलाई चुक, जुस तथा अन्य खाद्य परिकार बनाउन प्रयोग गरिन्छ। यसको फलमा भिटामिन सीसहित विभिन्न पोषक तथा जैविक सक्रिय पदार्थ पाइने अध्ययनहरूले देखाएका छन्।
पोषण र स्वास्थ्यका दृष्टिले पनि उपयोगी
डालेचुकलाई पोषणयुक्त जंगली फलका रूपमा लिन सकिन्छ। विशेषगरी यसको फलमा पाइने भिटामिन सी, जैविक सक्रिय पदार्थ तथा अन्य पोषक तत्वका कारण खाद्य तथा मूल्य अभिवृद्धि गरिएका उत्पादनमा यसको प्रयोगको सम्भावना देखिन्छ।
यसका फल तथा बीउबाट प्राप्त हुने तेलमा विभिन्न उपयोगी फ्याटी एसिड पाइने भएकाले खाद्य, सौन्दर्य तथा अन्य प्रशोधित उत्पादनमा प्रयोग गर्न सकिने वैज्ञानिक अध्ययनहरूले उल्लेख गरेका छन्। यही कारण डालेचुक केवल खानका लागि प्रयोग हुने अमिलो फलमा सीमित नरही प्रशोधन उद्योगका लागि समेत सम्भावित कच्चा पदार्थका रूपमा हेरिन थालेको छ।
हिमाली क्षेत्रमा डालेचुकलाई परम्परागत रूपमा विभिन्न घरेलु उपचारमा प्रयोग गर्ने चलनसमेत रहेको पाइन्छ। कतिपय समुदायमा यसको फललाई रुघाखोकी, पेटसम्बन्धी समस्या तथा अन्य स्वास्थ्य समस्यामा प्रयोग गर्ने गरिएको उल्लेख पाइए पनि यस्ता परम्परागत प्रयोगका आधारमा मात्र डालेचुकलाई कुनै रोगको प्रमाणित औषधि भने मान्न हुँदैन।
जुसदेखि तेलसम्म बनाउन सकिन्छ विभिन्न उत्पादन
डालेचुकको व्यावसायिक सम्भावना काँचो फल बिक्रीमा मात्र सीमित छैन। यसको फलबाट जुस, चुक, सिरप, जाम, अचार तथा कन्सन्ट्रेट लगायत विभिन्न खाद्य पदार्थ बनाउन सकिन्छ। यसरी कच्चा फललाई प्रशोधन गरी बजारमा लैजान सके त्यसबाट थप मूल्य लिन सकिन्छ।
यसको अर्को महत्वपूर्ण सम्भावना तेल उत्पादन हो। फल तथा बीउबाट तेल निकाल्न सकिने भएकाले डालेचुकलाई खाद्य तथा सौन्दर्यजन्य उत्पादनसँग जोड्न सकिन्छ। यसबाट स्थानीयस्तरमा साना प्रशोधन उद्योग सञ्चालन गरी कच्चा फललाई मूल्य अभिवृद्धि भएका उत्पादनमा रूपान्तरण गर्ने अवसरसमेत सिर्जना हुन सक्छ।
अन्य बाली नहुने जमिनमा पनि खेतीको सम्भावना
डालेचुकको एउटा महत्वपूर्ण विशेषता अन्य धेरै बाली उत्पादन गर्न कठिन हुने स्थानमा समेत बढ्न सक्ने क्षमता हो। नदी तथा खोलाका किनार, बलौटे तथा ग्राभेलयुक्त जमिन र क्षय भएका क्षेत्रमा समेत यसको वृद्धि हुने भएकाले उपयुक्त स्थान छनोट गरी व्यावसायिक खेती गर्न सकिने सम्भावना छ।
यसका जरासँग सम्बन्धित सूक्ष्मजीवले वायुमण्डलीय नाइट्रोजन स्थिरीकरणमा भूमिका खेल्ने भएकाले डालेचुकको वातावरणीय महत्वसमेत रहेको मानिन्छ। माटो संरक्षण तथा क्षय भएका क्षेत्रको सुधारमा समेत यसको प्रयोग गर्न सकिने सम्भावना भएकाले यसलाई आम्दानीसँगै वातावरण संरक्षणसँग जोडेर हेर्न सकिन्छ।
नेपाल सरकारको जडीबुटी खेतीका लागि छनोट गरिएका प्रजातिहरूमध्ये डालेचुक पनि समावेश गरिएको छ। विशेषगरी गण्डकी, कर्णाली र सुदूरपश्चिम प्रदेशमा यसको खेतीको सम्भावना उल्लेख गरिएको पाइन्छ। यसले उपयुक्त हावापानी भएका क्षेत्रमा डालेचुकको व्यवस्थित खेती विस्तार गर्न सकिने आधार देखाउँछ।
व्यावसायिक खेती गर्नुअघि प्राविधिक जानकारी आवश्यक
डालेचुक बीउ तथा वनस्पतिको भागबाट विस्तार गर्न सकिन्छ। तर व्यावसायिक खेती सुरु गर्दा क्षेत्रअनुसार उपयुक्त बिरुवा छनोट, नर र पोथी बिरुवाको व्यवस्थापन, बिरुवाबीचको दूरी तथा फल उत्पादनका लागि आवश्यक व्यवस्थापनबारे जानकारी लिनु महत्वपूर्ण हुन्छ।
त्यसैले किसानले व्यावसायिक रूपमा खेती सुरु गर्नुअघि सम्बन्धित कृषि वा वन प्राविधिकसँग आवश्यक प्राविधिक जानकारी लिनु उपयुक्त हुन्छ। विशेषगरी स्थानीय हावापानी र जमिनअनुसार खेती उपयुक्त हुन्छ कि हुँदैन भन्ने कुरा पहिला बुझेर मात्र ठूलो लगानी गर्नु राम्रो हुन्छ।
काँचो फलभन्दा प्रशोधन गरेर बेच्दा थप मूल्य लिन सकिने सम्भावना
डालेचुकबाट आम्दानी लिन चाहने किसानका लागि सबैभन्दा महत्वपूर्ण पक्ष बजार हो। जंगल वा बारीबाट संकलन गरिएको फल काँचै बिक्री गर्नु एउटा विकल्प भए पनि फललाई सामूहिक रूपमा संकलन गरी प्रशोधन गर्न सके थप मूल्य सिर्जना गर्न सकिन्छ।
किसान समूह, सहकारी वा स्थानीय उद्यमीले मिलेर डालेचुकबाट जुस, चुक, सिरप, जाम तथा कन्सन्ट्रेट उत्पादन गर्न सक्छन्। यस्ता उत्पादनलाई स्थानीय होटल, होमस्टे, पर्यटन व्यवसाय, कोसेली घर तथा प्राकृतिक उत्पादन बिक्री गर्ने पसलसँग जोड्न सकिन्छ।
विशेषगरी हिमाली तथा पर्यटकीय क्षेत्रमा डालेचुकबाट बनेका उत्पादनलाई स्थानीय पहिचान बोकेको हिमाली कोसेलीका रूपमा बजारमा लैजान सकिने सम्भावना छ। मनाङ, मुस्ताङ, मुगु तथा म्याग्दीलगायतका क्षेत्रमा डालेचुकबाट बनेका उत्पादन स्थानीय बजार तथा पर्यटनसँग जोडिएको उदाहरण पाइन्छ। विगतका अध्ययनमा मनाङ तथा मुस्ताङमा यसको जुस पर्यटकलाई बिक्री हुने तथा काठमाडौं र पोखरासम्म पनि बजार विस्तार भएको उल्लेख गरिएको छ। यद्यपि पुराना अध्ययनमा उल्लेख गरिएका मूल्यलाई अहिलेको बजार मूल्यका रूपमा लिन भने हुँदैन।
किसानले आम्दानी लिने मुख्य बाटा
डालेचुकबाट किसान तथा स्थानीय समुदायले विभिन्न तरिकाले आम्दानी लिन सक्छन्। पहिलो, काँचो फल बिक्री गरेर प्रत्यक्ष आम्दानी लिन सकिन्छ। दोस्रो, फललाई प्रशोधन गरेर जुस, चुक, जाम, सिरप तथा कन्सन्ट्रेट बिक्री गर्न सकिन्छ। तेस्रो, फल तथा बीउबाट तेल उत्पादन गर्न सकिन्छ। चौथो, स्थानीय उत्पादनलाई पर्यटनसँग जोड्दै आकर्षक प्याकेजिङ र ब्रान्डिङ गरेर बजारमा बिक्री गर्न सकिन्छ।
यसमा मूल्य अभिवृद्धिको सम्भावना महत्वपूर्ण देखिन्छ। सामान्य रूपमा काँचो फल बिक्री गर्नुभन्दा त्यसलाई सफा गर्ने, प्रशोधन गर्ने, राम्रो प्याकेजिङ गर्ने र बजारअनुसार ब्रान्डिङ गरेर बिक्री गर्न सके उत्पादनको मूल्य बढाउन सकिन्छ।
तर डालेचुकबाट प्रतिरोपनी वा प्रतिहेक्टर निश्चित यति नै आम्दानी हुन्छ भनेर अहिले नै रकम तोक्नु उपयुक्त हुँदैन। उत्पादन बिरुवाको उमेर, क्षेत्र, हावापानी, माटो, खेती व्यवस्थापन, फलको गुणस्तर, बजार मूल्य तथा प्रशोधनको स्तरअनुसार आम्दानी फरक पर्न सक्छ। त्यसैले व्यावसायिक खेती गर्नुअघि स्थानीय उत्पादन लागत र बजारको अवस्था अध्ययन गर्नु आवश्यक हुन्छ।
गाउँमै रोजगारी सिर्जना गर्न सकिने अवसर
डालेचुकले किसानलाई फल बिक्रीबाट मात्र होइन, स्थानीयस्तरमै रोजगारी सिर्जना गर्ने अवसरसमेत दिन सक्छ। फल संकलन, छाँट्ने, सफा गर्ने, प्रशोधन गर्ने, जुस तथा अन्य उत्पादन तयार गर्ने, बोतल वा प्याकेटमा भर्ने, लेबल लगाउने, ढुवानी गर्ने तथा बजारमा बिक्री गर्ने काममा स्थानीय मानिसलाई सहभागी गराउन सकिन्छ।
विशेषगरी महिला समूह, सहकारी तथा स्थानीय उद्यमीमार्फत सानो स्तरको प्रशोधन उद्योग सञ्चालन गर्न सके हिमाली गाउँमै रोजगारी र आम्दानीको अवसर सिर्जना हुन सक्छ। सुरुवातमा जुस तथा चुकजस्ता उत्पादनबाट काम सुरु गरी बजार विस्तार हुँदै गएपछि जाम, सिरप, कन्सन्ट्रेट तथा अन्य उत्पादन थप गर्न सकिन्छ।
माटो संरक्षणदेखि वातावरणीय फाइदासम्म
डालेचुकको महत्व आर्थिक पक्षमा मात्र सीमित छैन। नदी तथा खोलाका किनार र माटो कटान भएका क्षेत्रमा समेत बढ्न सक्ने भएकाले यसको उचित व्यवस्थापनले माटो संरक्षणमा सहयोग पुर्याउन सक्छ। पहाडी तथा हिमाली क्षेत्रमा बाढी, पहिरो र भू–क्षयको जोखिम रहेका स्थानमा उपयुक्त क्षेत्र छनोट गरी यसको विस्तार गर्न सकिने सम्भावना छ।
यसका कारण डालेचुकलाई केवल जंगलमा पाइने फलका रूपमा नभई आम्दानी, स्थानीय उत्पादन र वातावरण संरक्षणलाई एकैसाथ जोड्न सकिने वनस्पतिका रूपमा हेर्न आवश्यक छ।
जथाभावी संकलन होइन, व्यवस्थित उत्पादन आवश्यक
डालेचुकको बजार विस्तार हुँदै जाँदा जंगलबाट जथाभावी फल वा बिरुवा संकलन गर्ने प्रवृत्ति बढ्न सक्ने जोखिम पनि हुन्छ। प्राकृतिक रूपमा पाइने स्रोतको अत्यधिक दोहन भएमा यसको प्राकृतिक पुनरुत्पादन तथा उपलब्धतामा असर पर्न सक्छ।
त्यसैले वन क्षेत्रबाट डालेचुक संकलन गर्दा सम्बन्धित वन कार्यालय, सामुदायिक वन तथा स्थानीय नियमको पालना गर्नुपर्छ। प्राकृतिक स्रोतको संरक्षण गर्दै उपयुक्त क्षेत्रमा व्यवस्थित खेती, सामुदायिक उत्पादन र मूल्य अभिवृद्धिमा जोड दिन सके यसलाई दीर्घकालीन आम्दानीको स्रोतका रूपमा विकास गर्न सकिन्छ।
अब डालेचुकलाई ‘जंगलको फल’बाट ‘स्थानीय ब्रान्ड’ बनाउने बेला
नेपालका हिमाली तथा उच्च पहाडी क्षेत्रमा पाइने डालेचुकमा उत्पादनदेखि प्रशोधन र बजारसम्म जोडिने सम्भावना देखिन्छ। यसको अमिलो फलबाट जुस, चुक, सिरप, जाम तथा अन्य खाद्य पदार्थ बनाउन सकिन्छ भने फल तथा बीउबाट तेल उत्पादनको सम्भावना पनि छ। त्यस्तै, स्थानीय उत्पादनलाई पर्यटनसँग जोडेर हिमाली क्षेत्रको मौलिक कोसेलीका रूपमा बजारमा लैजान सकिन्छ।
तर यसको व्यावसायिक विकासका लागि किसानले मात्र उत्पादन गरेर पुग्दैन। सरकारी निकाय, स्थानीय तह, कृषि तथा वन कार्यालय, सहकारी, निजी क्षेत्र र स्थानीय उद्यमीबीच सहकार्य आवश्यक हुन्छ। उत्पादनसँगै प्रशोधन केन्द्र, गुणस्तरीय प्याकेजिङ, बजार व्यवस्थापन र आकर्षक ब्रान्ड निर्माणमा ध्यान दिन सके डालेचुक हिमाली क्षेत्रको महत्वपूर्ण स्थानीय उत्पादन बन्न सक्छ।
अहिले जंगलमा सीमित रूपमा प्रयोग भइरहेको डालेचुकलाई व्यवस्थित रूपमा उत्पादन, प्रशोधन र बजारीकरण गर्न सकियो भने यसले हिमाली किसानको आम्दानी बढाउने, गाउँमै रोजगारी सिर्जना गर्ने, स्थानीय उत्पादनको मूल्य बढाउने र वातावरण संरक्षणमा समेत योगदान गर्ने सम्भावना बोकेको बहुमूल्य वनस्पतिका रूपमा आफ्नो स्थान बनाउन सक्छ।
महत्वपूर्ण नोट: डालेचुकलाई औषधिको रूपमा प्रयोग गर्नुअघि स्वास्थ्यकर्मी वा सम्बन्धित विज्ञको सल्लाह लिनुहोस्। जंगलबाट डालेचुक संकलन वा व्यावसायिक खेती गर्नुअघि सम्बन्धित वन तथा कृषि कार्यालयबाट आवश्यक नियम, अनुमति र प्राविधिक जानकारी लिएर मात्र काम गर्नुहोस्।