बहुमूल्य जडीबुटी जटामसी, औषधीय गुणदेखि सुगन्धित तेल र किसानको आम्दानी बढाउने सम्भावनासम्म
नेपालका उच्च हिमाली क्षेत्रमा पाइने बहुमूल्य जडीबुटीमध्ये जटामसी महत्वपूर्ण औषधीय तथा सुगन्धित वनस्पति हो। यसको वैज्ञानिक नाम Nardostachys jatamansi
जटामसीको सबैभन्दा महत्वपूर्ण भाग यसको प्रकन्द र जरा हो। जमिनमुनि विकसित हुने यही भागमा सुगन्धित तथा औषधीय महत्व भएका तत्व पाइन्छन्। परम्परागत चिकित्सा प्रणालीमा जटामसीलाई विभिन्न प्रयोजनमा प्रयोग गरिँदै आएको छ। यसलाई स्नायु प्रणालीलाई शान्त पार्ने, ऐंठन कम गर्ने, मूत्रवर्धक तथा टोनिकका रूपमा प्रयोग गरिएको अभिलेख पाइन्छ। यसको सुगन्धका कारण जटामसीबाट निकालिएको तेल सुगन्धित पदार्थ, प्रसाधन सामग्री, कपालमा प्रयोग हुने तेल तथा विभिन्न औषधीय उत्पादनमा समेत प्रयोग हुने गरेको छ। तर यी उपयोगलाई आधुनिक चिकित्सामा कुनै रोगको निश्चित उपचारका रूपमा बुझ्नु हुँदैन र जटामसीको सेवन चिकित्सक वा सम्बन्धित स्वास्थ्यकर्मीको सल्लाहबिना गर्नु उचित हुँदैन।
जटामसी खेती गर्न चाहने किसानले सबैभन्दा पहिले स्थान र माटो छनोटमा ध्यान दिनुपर्छ। अत्यधिक तातो तथा पानी जम्ने स्थानभन्दा चिसो, ओसिलो तर राम्रो निकास भएको जमिन उपयुक्त हुन्छ। जटामसी प्राकृतिक रूपमा उच्च हिमाली क्षेत्रमा पाइने भएकाले यसको व्यावसायिक खेती पनि उपयुक्त उचाइ र स्थानीय हावापानी भएको क्षेत्रमा गर्नुपर्ने हुन्छ। खेती सुरु गर्नुअघि सम्बन्धित कृषि, वन वा जडीबुटी प्राविधिकसँग आफ्नो क्षेत्र जटामसी खेतीका लागि उपयुक्त छ कि छैन भन्ने विषयमा जानकारी लिनु राम्रो हुन्छ। बीउ वा रोपण सामग्री पनि स्वस्थ र पहिचान भएको स्रोतबाट लिनुपर्छ, किनभने जंगली क्षेत्रबाट जथाभावी बिरुवा उखेलेर खेतीमा प्रयोग गर्दा प्राकृतिक स्रोतमा दबाब पर्न सक्छ।
जटामसीको खेतीमा जमिनको तयारी, उचित दूरी, झारपात नियन्त्रण, माटोमा चिस्यान कायम राख्ने र पानी निकासको व्यवस्थापन महत्वपूर्ण हुन्छ। अत्यधिक पानी जम्दा जमिनमुनिको प्रकन्द कुहिन सक्ने भएकाले निकास राम्रो हुनुपर्छ। अर्कोतर्फ लामो समयसम्म अत्यधिक सुख्खा अवस्था रहेमा बिरुवाको वृद्धि प्रभावित हुन सक्छ। जैविक मल वा राम्ररी पाकेको कम्पोस्ट प्रयोग गरेर माटोको उर्वराशक्ति सुधार गर्न सकिन्छ। रासायनिक मल तथा अन्य कृषि सामग्री प्रयोग गर्दा आफ्नो क्षेत्रका कृषि प्राविधिकको सिफारिसअनुसार मात्रा निर्धारण गर्नु उपयुक्त हुन्छ।
जटामसीको खेतीमा रोग तथा कीराभन्दा पनि रोपण सामग्रीको गुणस्तर, माटोको अवस्था र व्यवस्थापन महत्वपूर्ण पक्ष हुन्। लगातार पानी जम्ने, कमजोर निकास भएको जमिन वा अस्वस्थ रोपण सामग्री प्रयोग गर्दा प्रकन्दमा समस्या आउन सक्छ। त्यसैले खेतमा नियमित निरीक्षण गर्नुपर्छ। अस्वस्थ बिरुवा भेटिएमा समयमै छुट्याउने र खेतमा अत्यधिक चिस्यान हुन नदिने व्यवस्था गर्नुपर्छ। जडीबुटी भएकै कारण कुनै पनि रोग वा कीरामा मनलाग्दी विषादी प्रयोग गर्नु हुँदैन; आवश्यक परे सम्बन्धित कृषि प्राविधिकको सल्लाहअनुसार मात्र कृषि सामग्री प्रयोग गर्नुपर्छ।
जटामसीबाट आर्थिक लाभ लिनका लागि संकलनको समय र तरिका निकै महत्वपूर्ण हुन्छ। यसको उपयोगी भाग जरा तथा प्रकन्द भएकाले प्राकृतिक स्रोतबाट जथाभावी उखेलेर संकलन गर्दा आगामी वर्षको प्राकृतिक पुनरुत्पादनमा असर पर्न सक्छ। त्यसैले खेती गरिएको जटामसी र प्राकृतिक रूपमा उम्रिएको जटामसीको व्यवस्थापन छुट्टाछुट्टै रूपमा बुझ्न आवश्यक छ। प्राकृतिक क्षेत्रबाट संकलन गर्दा सम्बन्धित सरकारी निकायबाट आवश्यक अनुमति लिएर प्रचलित मापदण्ड तथा दिगो संकलनसम्बन्धी नियम पालना गर्नुपर्छ।
जटामसीको व्यापार र निकासीमा पनि कानुनी व्यवस्था लागू हुन्छ। जटामसी CITES अन्तर्गत सूचीबद्ध वनस्पति भएकाले यसको संकलन, ओसारपसार, व्यापार तथा निकासी गर्दा सम्बन्धित कानुन र सरकारी प्रक्रियाको पालना गर्नुपर्ने हुन्छ। नेपालमा जडीबुटीको संकलन तथा व्यापारसँग सम्बन्धित व्यवस्था वन ऐन, नियमावली तथा सम्बन्धित निकायका कार्यविधि र प्रदेश/स्थानीय तहका प्रचलित नियमसँग जोडिन सक्छन्। त्यसैले प्राकृतिक जंगलबाट जटामसी संकलन गरेर बजारमा लैजानुअघि सम्बन्धित डिभिजन वन कार्यालय वा अन्य अधिकारप्राप्त निकायबाट अनुमति, प्रमाणपत्र तथा आवश्यक कागजातका बारेमा जानकारी लिनुपर्छ। विदेश निकासीको हकमा CITES तथा नेपाल सरकारका सम्बन्धित निकायबाट आवश्यक प्रक्रिया पूरा गर्नुपर्ने हुन्छ। कानुनी प्रक्रिया पूरा नगरी जंगली जडीबुटीको संकलन वा व्यापार गर्नु जोखिमपूर्ण हुन सक्छ।
जटामसीको अर्को ठूलो सम्भावना प्रशोधन र मूल्य अभिवृद्धिमा छ। संकलन वा उत्पादनपछि जरा तथा प्रकन्दलाई सफा गरेर माटो, ढुंगा तथा अन्य अशुद्ध पदार्थ हटाइन्छ। त्यसपछि गुणस्तरअनुसार उचित तरिकाले सुकाएर भण्डारण गर्न सकिन्छ। राम्रोसँग सुकाइएको कच्चा पदार्थलाई आवश्यकताअनुसार काट्ने, ग्रेडिङ गर्ने, प्याकेजिङ गर्ने वा थप प्रशोधनका लागि उद्योगमा पठाउन सकिन्छ। यसको प्रकन्दबाट सुगन्धित तेल निकाल्ने प्रविधि अपनाउन सकिन्छ। तेल उत्पादन गर्दा कच्चा पदार्थको गुणस्तर, सुकाउने विधि, प्रशोधन प्रविधि र स्वच्छता कायम गर्नु अत्यन्त महत्वपूर्ण हुन्छ। कच्चा जटामसी मात्र बेच्नुभन्दा तेल वा अन्य मूल्यवर्धित उत्पादन बनाउन सके किसान तथा उद्यमीले थप मूल्य प्राप्त गर्ने सम्भावना हुन्छ।
जटामसीको तेल सुगन्धित पदार्थ, अत्तर, प्रसाधन सामग्री, कपालमा प्रयोग हुने तेल तथा विभिन्न औषधीय/परम्परागत उत्पादनमा प्रयोग हुने भएकाले यसको औद्योगिक सम्भावना पनि देखिन्छ। तर तेल वा औषधीय उत्पादन बजारमा लैजानुअघि सम्बन्धित उत्पादनको प्रकृति र कानुनी आवश्यकताअनुसार उद्योग दर्ता, गुणस्तर, लेबलिङ, अनुमति तथा सम्बन्धित निकायका मापदण्ड पूरा गर्नुपर्ने हुन्छ। त्यसैले घरमै प्रशोधन गरेर कुनै पनि उत्पादनलाई औषधि भनेर बजारमा बिक्री गर्नुको सट्टा सम्बन्धित सरकारी निकाय र प्राविधिकसँग आवश्यक प्रक्रिया बुझ्नुपर्छ।
जटामसीको मूल्य केवल यसको औषधीय प्रयोगमा मात्र सीमित छैन। यसको सुगन्धित तेल, प्रशोधित कच्चा पदार्थ र विभिन्न मूल्यवर्धित उत्पादनका कारण यसले हिमाली क्षेत्रमा स्थानीय रोजगारी तथा आम्दानीको अवसर सिर्जना गर्न सक्छ। किसान समूह, सहकारी वा स्थानीय उद्यमीले सामूहिक रूपमा उत्पादन, संकलन, प्राथमिक प्रशोधन, भण्डारण र बजार व्यवस्थापन गर्न सके लागत घटाउन तथा बजारमा राम्रो मूल्य खोज्न सहयोग पुग्न सक्छ। विशेषगरी उत्पादन क्षेत्रमै सफाइ, ग्रेडिङ, सुकाइ र प्याकेजिङजस्ता प्राथमिक प्रशोधन गर्न सके स्थानीयस्तरमै मूल्य अभिवृद्धि गर्न सकिने सम्भावना हुन्छ।
तर जटामसीबाट आम्दानीको सम्भावना देखेर प्राकृतिक स्रोतको अत्यधिक दोहन गर्नु भने हुँदैन। वनस्पति विभागले जटामसी संरक्षणका लागि ‘जटामसी संरक्षण कार्ययोजना २०८१–२०९०’ समेत अघि बढाएको छ। जटामसीको दीर्घकालीन उपयोगका लागि प्राकृतिक स्रोतको संरक्षण, दिगो संकलन, व्यवस्थित खेती, गुणस्तरीय रोपण सामग्रीको उत्पादन र प्रशोधन प्रविधिको विकास एकैसाथ अगाडि बढाउन आवश्यक छ। यसबाट जडीबुटीको संरक्षणसँगै स्थानीय समुदायको आर्थिक लाभ पनि बढाउन सकिन्छ।
यसरी हेर्दा जटामसी हिमाली क्षेत्रमा पाइने एउटा सामान्य जडीबुटी मात्र होइन, खेती, प्रशोधन, सुगन्धित तेल उत्पादन, आयुर्वेद तथा परम्परागत उपयोग र मूल्य अभिवृद्धिमार्फत आर्थिक सम्भावना बोकेको बहुमूल्य प्राकृतिक स्रोत हो। तर यसको व्यावसायिक उत्पादन सुरु गर्नुअघि आफ्नो क्षेत्रको हावापानी र माटो जटामसीका लागि उपयुक्त छ कि छैन, रोपण सामग्री कहाँबाट लिने, प्राकृतिक स्रोतबाट संकलन गर्नुपर्ने भए कुन अनुमति आवश्यक पर्छ र उत्पादन/प्रशोधनपछि बजारमा लैजाँदा कुन कानुनी प्रक्रिया पूरा गर्नुपर्छ भन्ने विषयमा सम्बन्धित कृषि तथा वन कार्यालयका प्राविधिकसँग जानकारी लिनु सबैभन्दा सुरक्षित र उचित हुन्छ।
नोट : जटामसी औषधीय प्रयोजनमा प्रयोग हुने जडीबुटी भए पनि यसको सेवन वा कुनै रोगको उपचारका लागि आफैंले मात्रा निर्धारण नगर्नुहोस्। औषधीय प्रयोगका लागि आयुर्वेद चिकित्सक वा सम्बन्धित स्वास्थ्यकर्मीको सल्लाह लिनुहोस्। प्राकृतिक क्षेत्रमा पाइने जटामसी संकलन, ओसारपसार तथा व्यापार गर्दा सम्बन्धित सरकारी निकायबाट आवश्यक अनुमति र प्रचलित कानुनी व्यवस्था पालना गर्नुहोस्।