साग र दाना दुवै बेच्न सकिने मेथी, थोरै जमिनबाटै मनग्य आम्दानी लिन सकिने व्यावसायिक सम्भावना
नेपालमा मेथीको खेती हुँदै आए पनि मागअनुसार केही परिमाणमा मेथी तथा यसको दाना आयातसमेत हुने गरेको छ। तराईदेखि पहाडसम्म खेती गर्न सकिने भएकाले नेपालमै उत्पादन बढाएर स्थानीय बजारको माग पूरा गर्ने राम्रो सम्भावना मेथीमा देखिन्छ।
मेथी (Trigonella foenum-graecum L.) चिसो मौसममा राम्रो हुने बाली हो। नेपालमा पुसाली, रोमा, नानकरेस, एनएस–९ लगायतका जात खेतीका लागि उल्लेख गरिएका छन्। स्थान र हावापानीअनुसार जात छनोट गर्नु उपयुक्त हुन्छ। सामान्यतया तराईमा असोज–पुस, मध्यपहाडमा साउन–कात्तिक र उच्च पहाडमा चैत–जेठतिर मेथी लगाउन सकिन्छ।
पानी नजम्ने दोमट वा बलौटे दोमट माटो मेथीका लागि राम्रो मानिन्छ। करिब ८ देखि २७ डिग्री सेल्सियस तापक्रममा यसको वृद्धि राम्रो हुने भएकाले अत्यधिक गर्मीभन्दा चिसो मौसम उपयुक्त हुन्छ। जमिन राम्रोसँग तयार गरी प्राङ्गारिक मल प्रयोग गरेर लाइनमा बीउ छर्दा गोडमेल र व्यवस्थापन सहज हुन्छ। बीउ उम्रने समयमा पर्याप्त चिस्यान चाहिन्छ, तर खेतमा पानी जम्न दिनु हुँदैन।
हरियो सागका लागि लगाइएको मेथी करिब ४५–६० दिनमा पहिलो कटाइ गर्न सकिन्छ। बजार नजिकका किसानले कलिलो साग उत्पादन गरेर स्थानीय तरकारी बजार, होटल तथा उपभोक्तालाई बिक्री गर्न सक्छन्। बालीलाई पूर्ण रूपमा हुर्काएर राखेपछि भने दाना उत्पादन गर्न सकिन्छ, जसलाई मसला तथा खाद्य परिकारमा प्रयोग गरिन्छ।
मेथीको ताजा साग छिट्टै ओइलाउने भएकाले कटाइपछि सकेसम्म चाँडै बजार पुर्याउनु महत्वपूर्ण हुन्छ। बिक्री ढिलो हुने अवस्थामा छायाँमा राख्ने, सफा प्याकेजिङ गर्ने र चिसो अवस्थामा राख्न सके ताजापन केही समय जोगाउन सकिन्छ। दाना भने राम्रोसँग सुकाएर सुख्खा, सफा र चिस्यान नपस्ने ठाउँमा भण्डारण गर्नुपर्छ।
व्यावसायिक खेती गर्दा बजारलाई पहिले बुझ्नु आवश्यक छ। सागको माग भएको ठाउँमा ताजा मेथी र दानाको माग भएको ठाउँमा बीउ उत्पादनतर्फ जान सकिन्छ। सानो क्षेत्रफलबाट सुरु गरी बजार राम्रो देखिएपछि खेती विस्तार गर्नु किसानका लागि सुरक्षित उपाय हुन सक्छ। किसान समूह वा सहकारीमार्फत उत्पादन र बजारीकरण गर्न सके अझ सहज हुन्छ।
यसरी हेर्दा मेथी ठूलो लगानीबिना सुरु गर्न सकिने, छोटो समयमै सागबाट आम्दानी लिन सकिने र दानासमेत बिक्री गर्न सकिने सम्भावनायुक्त बाली हो। नेपालमा आयातसमेत भइरहेको मेथीको उत्पादन स्वदेशमै बढाउन सके किसानको आम्दानीसँगै स्थानीय बजारको माग पूरा गर्न पनि सहयोग पुग्न सक्छ।