असुरो : आफ्नै वरिपरि भएर पनि हामीले चिन्न नसकेको बहुमूल्य जडीबुटी

नेपालको गाउँघर, खेतबारीका डिल, बाटोछेउ र झाडीमा थुप्रै यस्ता वनस्पति पाइन्छन्, जसलाई हामी सामान्य झारपात सम्झेर बेवास्ता गरिरहेका हुन्छौँ। आफ्नै वरिपरि उम्रिएका यस्ता वनस्पतिमध्ये कतिपय औषधीय तथा आर्थिक दृष्टिले महत्वपूर्ण हुन्छन्। असुरो पनि त्यस्तै महत्वपूर्ण जडीबुटी हो। पुस्तौँदेखि गाउँघरमा चिनिँदै आएको र परम्परागत उपचार पद्धतिमा प्रयोग हुँदै आएको असुरो अहिले पनि नेपालका विभिन्न ठाउँमा पाइन्छ। तर यसको सही पहिचान, महत्व र सम्भावनाबारे अझै धेरै मानिस अनभिज्ञ छन्।

असुरोको वैज्ञानिक नाम जस्टिसिया अडहाटोडा (Justicia adhatoda L.) हो। यसलाई नेपालीमा असुरो वा वासा तथा अंग्रेजीमा मालाबार नट भनिन्छ। पुराना वैज्ञानिक तथा औषधीय साहित्यमा यसलाई अडहाटोडा भासिका (Adhatoda vasica) नामले पनि उल्लेख गरिएको पाइन्छ। यो एकै वनस्पतिको पुरानो वैज्ञानिक नाम हो। असुरो एकन्थेसी परिवारमा पर्ने झाडीदार वनस्पति हो। यसको प्राकृतिक वितरणमा नेपाल पनि पर्छ।

असुरो सामान्यतया झाडीका रूपमा बढ्छ। यसको पात हरियो, लाम्चा र बाक्ला हुन्छन्। फूल सेतो रङका हुन्छन् र फूलमा रातो वा बैजनी रङका चिन्ह देखिन सक्छन्। उपयुक्त वातावरण पाएमा यो बाक्लो झाडीका रूपमा फैलिन सक्छ। दक्षिण एसियाका विभिन्न क्षेत्रमा पाइने असुरो नेपालमा पनि न्यानो तथा उपोष्ण प्रकृतिका क्षेत्रमा भेटिन्छ।

नेपालमा असुरो कतिपय ठाउँमा आफैँ उम्रिएको अवस्थामा पाइने भएकाले यसको महत्व नबुझी काटेर फालिने अवस्था पनि हुन सक्छ। यही कारण प्राकृतिक रूपमा पाइने यस्ता वनस्पतिको पहिले सही पहिचान गर्ने, त्यसपछि संरक्षण र उपयोग गर्ने सोच आवश्यक हुन्छ।

असुरोको सबैभन्दा बढी चर्चा यसको औषधीय प्रयोगका कारण हुने गरेको छ। आयुर्वेदलगायत दक्षिण एसियाली परम्परागत चिकित्सा पद्धतिमा असुरोको पात तथा अन्य भाग विभिन्न औषधीय तयारीमा प्रयोग हुँदै आएको पाइन्छ। विशेषगरी खोकी, कफ तथा श्वासप्रश्वाससँग सम्बन्धित समस्यामा यसको परम्परागत प्रयोग रहेको वैज्ञानिक साहित्यमा उल्लेख छ। नेपालमा गरिएको वनस्पतिसम्बन्धी अध्ययनले पनि असुरोलाई खोकी, ज्वरो तथा श्वासप्रश्वाससँग सम्बन्धित विभिन्न परम्परागत प्रयोगसँग जोडेको छ।

असुरोको औषधीय महत्व यसको भित्र पाइने जैविक सक्रिय पदार्थसँग पनि जोडिएको छ। यसको पात तथा अन्य भागमा भासिसिन र भासिसिनोन जस्ता अल्कलाइडलगायत विभिन्न रासायनिक यौगिक पाइएका छन्। यिनै यौगिकका कारण असुरोमाथि विभिन्न वैज्ञानिक अध्ययन हुँदै आएका छन्।

तर असुरोको औषधीय महत्वबारे कुरा गर्दा एउटा कुरा स्पष्ट बुझ्न आवश्यक छ। परम्परागत रूपमा प्रयोग हुँदै आएको हुनु र कुनै रोगको प्रमाणित उपचार हुनु एउटै कुरा होइन। त्यसैले असुरोलाई सबै रोग निको पार्ने औषधि वा चिकित्सकले दिने औषधिको विकल्पका रूपमा प्रचार गर्नु हुँदैन।

पात किन महत्वपूर्ण छ ?

असुरोका विभिन्न भाग प्रयोग भएको पाइए पनि यसको पातलाई महत्वपूर्ण औषधीय भागका रूपमा लिइन्छ। अनुसन्धानमा पातमा भासिसिन तथा भासिसिनोनजस्ता प्रमुख अल्कलाइड पाइने उल्लेख छ।

परम्परागत रूपमा असुरोको पातबाट रस, काढा तथा अन्य प्रकारका औषधीय तयारी बनाउने चलन पाइन्छ। तर यस्तो प्रयोगमा मात्रा, प्रशोधनको तरिका र व्यक्तिको स्वास्थ्य अवस्था महत्वपूर्ण हुने भएकाले आफूखुसी सेवन गर्नु उचित हुँदैन।

असुरो खेती गर्न सकिन्छ ?

असुरो प्राकृतिक रूपमा पाइने वनस्पति मात्र होइन, योजनाबद्ध रूपमा उत्पादन गर्न सकिने औषधीय वनस्पतिका रूपमा पनि अध्ययन गरिएको छ। उपयुक्त हावापानी र माटो भएको ठाउँमा यसको खेती गर्न सकिन्छ। खेती गर्दा पानी लामो समय जमिरहने ठाउँभन्दा पानी निकास राम्रो भएको जमिन रोज्नु उपयुक्त हुन्छ।

असुरो बीउबाट पनि बढ्न सक्छ, तर व्यावसायिक रूपमा एकरूप र स्वस्थ बिरुवा उत्पादनका लागि हाँगाको कलमी वा कटिङबाट बिरुवा तयार गर्ने विधि उपयोगी हुन सक्ने अध्ययनहरू छन्।

खेती गर्दा स्वस्थ रोपण सामग्री छनोट, उचित दूरी कायम, झारपात नियन्त्रण, आवश्यक सिँचाइ, माटोको उर्वराशक्ति व्यवस्थापन र नियमित निरीक्षणमा ध्यान दिनुपर्छ। औषधीय प्रयोजनका लागि उत्पादन गरिने भएकाले अनावश्यक रासायनिक पदार्थको प्रयोग नगरी उत्पादन तथा संकलनको स्वच्छता र गुणस्तरमा विशेष ध्यान दिनुपर्छ।

उत्पादनभन्दा गुणस्तर महत्वपूर्ण

असुरो खेती गर्दा धेरै पात उत्पादन गर्नु मात्र पर्याप्त हुँदैन। औषधीय प्रयोजनमा जाने भएकाले सफा, स्वस्थ र गुणस्तरीय कच्चा पदार्थ उत्पादन गर्नु महत्वपूर्ण हुन्छ।

पात संकलन गर्दा माटो, धुलो, फोहोर वा अन्य वनस्पति मिसिन दिनु हुँदैन। संकलनपछि उचित तरिकाले सफा गरी राम्रो हावापसार हुने ठाउँमा सुकाउनुपर्छ। अत्यधिक ताप, गलत सुकाइ वा चिस्यानयुक्त भण्डारणले कच्चा पदार्थको गुणस्तरमा असर पार्न सक्छ। त्यसैले संकलनदेखि सुकाइ र भण्डारणसम्म उचित विधि अपनाउनु आवश्यक हुन्छ।

यसरी हेर्दा असुरोको वास्तविक मूल्य केवल बिरुवा उत्पादनमा होइन, गुणस्तरीय औषधीय कच्चा पदार्थ उत्पादन गर्न सक्ने क्षमतामा पनि छ।

बजारको सम्भावना छ, तर बजार बुझेर मात्र खेती

असुरोको बजार सामान्य खाद्यान्न वा तरकारीको जस्तो एउटै निश्चित बजारमा निर्भर हुँदैन। यसको सम्भावित बजार जडीबुटी व्यापारी, औषधीय कच्चा पदार्थ खरिदकर्ता, आयुर्वेदिक औषधि उद्योग तथा प्रशोधनसँग सम्बन्धित क्षेत्रमा हुन सक्छ। असुरोको औषधीय प्रयोग र यसमाथि भइरहेको अनुसन्धानका कारण यसको कच्चा पदार्थका रूपमा उपयोगको सम्भावना रहेको देखिन्छ।

तर किसानले बजार सुनिश्चित नगरी ठूलो क्षेत्रफलमा असुरो खेती सुरु गर्नु उचित हुँदैन। खरिदकर्ताअनुसार पातको गुणस्तर, सफाइ, सुकाइ, चिस्यान, मिसावट र अन्य मापदण्ड फरक हुन सक्छन्। त्यसैले व्यावसायिक खेती गर्नुअघि स्थानीय जडीबुटी व्यवसायी, सहकारी, प्रशोधन उद्योग वा सम्भावित खरिदकर्तासँग के खरिद हुन्छ, कुन गुणस्तर चाहिन्छ र कुन अवस्थामा खरिद गरिन्छ भन्ने जानकारी लिनु आवश्यक हुन्छ।

यसैगरी असुरोको बजार मूल्य स्थान, समय, गुणस्तर र मागअनुसार परिवर्तन हुन सक्ने भएकाले प्रमाणित आधारबिना निश्चित रकम वा निश्चित आम्दानीको दाबी गर्नु उपयुक्त हुँदैन।

किसानका लागि सम्भावना

नेपालमा धेरै जडीबुटी प्राकृतिक रूपमा पाइन्छन्, तर ती सबैको व्यवस्थित उत्पादन र बजार व्यवस्थापन हुन सकेको छैन। असुरोलाई पनि त्यसैमध्ये एउटा सम्भावनायुक्त वनस्पतिका रूपमा हेर्न सकिन्छ।

घरबारी, खेतको डिल वा उपयुक्त जमिनमा योजनाबद्ध उत्पादन गर्न सकिने अवस्था भएमा यसलाई स्थानीय जडीबुटी उत्पादनसँग जोड्न सकिन्छ। त्यसका लागि उत्पादन, संकलन, सफाइ, सुकाइ, भण्डारण, ग्रेडिङ र बजारलाई एउटै मूल्य शृंखलाका रूपमा हेर्न आवश्यक हुन्छ।

तर हरेक ठाउँमा असुरो खेती लाभदायक हुन्छ भन्ने निष्कर्ष निकाल्न मिल्दैन। किसानले आफ्नो जमिन, हावापानी, श्रम, उत्पादन लागत र सबैभन्दा महत्वपूर्ण कुरा बजार तथा खरिदकर्ताको उपलब्धता हेरेर मात्र व्यावसायिक निर्णय गर्नुपर्छ।

संरक्षण पनि उत्तिकै आवश्यक

असुरोको महत्व खेती र बजारमा मात्र सीमित छैन। यो हाम्रो परम्परागत वनस्पति ज्ञानसँग पनि जोडिएको छ। गाउँघरका ज्येष्ठ पुस्ताले चिनेका धेरै जडीबुटीको नाम, पहिचान र प्रयोगसम्बन्धी ज्ञान विस्तारै हराउँदै गएको अवस्थामा असुरोजस्ता वनस्पतिको संरक्षणसँगै स्थानीय ज्ञानको संरक्षण पनि आवश्यक हुन्छ।

प्राकृतिक रूपमा पाइने असुरोलाई अनावश्यक रूपमा नष्ट नगर्ने, सम्पूर्ण बिरुवा उखेलेर नष्ट गर्नेभन्दा आवश्यक भाग मात्र व्यवस्थित रूपमा संकलन गर्ने र व्यावसायिक आवश्यकता भए खेतीमार्फत उत्पादन गर्ने नीति अपनाउन सकिन्छ। यसले प्राकृतिक स्रोतमा पर्ने दबाब घटाउन पनि सहयोग पुर्‍याउन सक्छ।

औषधीय प्रयोग गर्दा सावधानी

असुरो औषधीय महत्व भएको वनस्पति भए पनि यसलाई जथाभावी घरेलु औषधिका रूपमा प्रयोग गर्नु हुँदैन। यसमा रहेका सक्रिय यौगिकले शरीरमा जैविक प्रभाव पार्न सक्छन्। विशेषगरी भासिसिनको गर्भाशयमा प्रभाव पार्न सक्ने विषय वैज्ञानिक अध्ययनमा उल्लेख भएकाले गर्भवती महिलाले चिकित्सकीय सल्लाहबिना असुरो प्रयोग नगर्नु सुरक्षित हुन्छ।

त्यसैले असुरोको प्रचार गर्दा “सबै रोग निको पार्छ” वा “औषधिको विकल्प हो” भन्ने दाबी गर्नुको सट्टा परम्परागत औषधीय प्रयोग भएको र वैज्ञानिक अध्ययन भइरहेको महत्वपूर्ण जडीबुटीका रूपमा बुझाउनु उचित हुन्छ।

असुरो : चिन्न सके सम्भावना देखिन्छ

हाम्रो घरआँगन, खेतबारीको डिल र बाटोछेउमा उम्रिएका धेरै वनस्पतिलाई हामीले नामै नजानी झारपात सम्झेर हटाइरहेका हुन्छौँ। तर तीमध्ये केही वनस्पति औषधीय, वातावरणीय, सांस्कृतिक र आर्थिक दृष्टिले महत्वपूर्ण हुन सक्छन्। असुरो त्यही सम्भावनाको एउटा उदाहरण हो।

तराईदेखि पहाडका विभिन्न क्षेत्रमा पाइने, परम्परागत चिकित्सा पद्धतिमा लामो समयदेखि प्रयोग हुँदै आएको, पातमा महत्वपूर्ण जैविक सक्रिय यौगिक पाइने र योजनाबद्ध उत्पादन तथा प्रशोधनसँग जोड्न सकिने सम्भावना भएको असुरोलाई अब केवल सामान्य झाडीका रूपमा मात्र हेर्नु हुँदैन।

यसको सही पहिचान, संरक्षण, वैज्ञानिक खेती, गुणस्तरीय संकलन, उचित सुकाइ, भण्डारण, प्रशोधन र बजार व्यवस्थापन गर्न सके नेपालका स्थानीय जडीबुटीलाई ज्ञान, संरक्षण र आयआर्जनसँग जोड्ने सम्भावनाको एउटा महत्वपूर्ण हिस्सा असुरो बन्न सक्छ।

त्यसैले आफ्नै वरिपरि उम्रिएको असुरोलाई चिन्नुहोस्, यसको महत्व बुझ्नुहोस्, प्राकृतिक स्रोतको संरक्षण गर्नुहोस् र औषधीय प्रयोग गर्नुपरेमा आफ्नो नजिकैको स्वास्थ्यकर्मी, आयुर्वेद विज्ञ वा सम्बन्धित प्राविधिकसँग आवश्यक जानकारी लिएर मात्र प्रयोग गर्नुहोस्।