जंगलमा आफैं उम्रिन्छ, खानादेखि जडीबुटीसम्म उपयोगी : वन प्याजको महत्व, खेती र बजारको सम्भावना कति ?

वन प्याज (Allium spp.) नेपालमा पाइने जंगली प्याज समूहका वनस्पतिलाई जनाउने नाम हो। नेपालका सरकारी वनसम्बन्धी अभिलेखमा ‘वन प्याज’लाई Allium spp. का रूपमा उल्लेख गरिएको पाइन्छ। यसको मुख्य उपयोगी भाग कन्द हो। नेपालका विभिन्न पहाडी तथा उच्च पहाडी क्षेत्रमा जंगली प्याज समूहका वनस्पतिहरू प्राकृतिक रूपमा पाइन्छन्।

जंगलमा सामान्य रूपमा उम्रिएको देखिए पनि वन प्याजलाई केवल खानामा स्वाद र सुगन्ध थप्ने जंगली प्याजका रूपमा मात्र हेर्नु हुँदैन। प्याज समूहका वनस्पतिमा शरीरका लागि उपयोगी मानिने विभिन्न प्राकृतिक रासायनिक तत्व पाइन्छन्। यही कारण यस समूहका केही वनस्पतिमा शरीरमा हुने हानिकारक अक्सिजनजन्य असर घटाउन सक्ने, केही सूक्ष्म जीवको वृद्धि रोक्न सक्ने तथा शरीरमा हुने सुन्निने प्रक्रियासँग सम्बन्धित असरबारे वैज्ञानिक अध्ययन भएका छन्। नेपालमा पाइने Allium wallichii माथि पनि यस्ता गुणको अध्ययन गरिएको छ।

तर यहाँ एउटा कुरा स्पष्ट बुझ्नुपर्ने हुन्छ – यस्ता अध्ययन हुँदैमा वन प्याज कुनै रोगको प्रमाणित औषधि हो भन्ने हुँदैन। धेरै अनुसन्धान प्रारम्भिक वा प्रयोगशाला तहमा गरिएका हुन्छन्। एउटै प्याज समूहभित्र पनि प्रजातिअनुसार रासायनिक तत्व र प्रभाव फरक हुन सक्छ। त्यसैले वन प्याजलाई कुनै रोग निको पार्ने औषधिका रूपमा आफैं प्रयोग गर्नु उचित हुँदैन।

वन प्याजको अर्को महत्वपूर्ण पक्ष स्थानीय प्रयोग र परम्परागत ज्ञान हो। जंगली प्याज समूहका केही वनस्पति स्थानीय समुदायले खानामा स्वाद र सुगन्ध थप्न तथा परम्परागत रूपमा विभिन्न प्रयोजनमा प्रयोग गर्दै आएका छन्। यसले जंगलमा सामान्य देखिने वनस्पतिभित्र पनि स्थानीय ज्ञान र भविष्यमा उपयोग गर्न सकिने सम्भावना लुकेको हुन्छ भन्ने देखाउँछ।

खेतीका दृष्टिले पनि वन प्याजमा सम्भावना खोज्न सकिन्छ। यसको प्राकृतिक रूपमा पाइने क्षेत्रको हावापानी, माटो र वातावरणअनुसार खेती गर्न सकिने वा नसकिनेबारे स्थानीयस्तरमा परीक्षण गर्न सकिन्छ। तर नेपालमा यसको व्यावसायिक खेतीका लागि उपयुक्त जात, गुणस्तरीय रोपण सामग्री, उत्पादन क्षमता, खेती खर्च र बजारबारे पर्याप्त अनुसन्धान भइसकेको छैन। त्यसैले तत्काल ठूलो क्षेत्रफलमा खेती विस्तार गर्नुभन्दा पहिले स्थानीयस्तरमा परीक्षण र बजारको अध्ययन गर्नु उपयुक्त हुन्छ।

बजारतर्फ हेर्दा सामान्य प्याजजस्तो वन प्याजको नियमित र ठूलो व्यावसायिक बजार स्थापित भएको देखिँदैन। तर भविष्यमा यसको सही पहिचान, दिगो उत्पादन, प्रशोधन, प्याकेजिङ तथा जडीबुटीजन्य उत्पादनसँग जोड्न सकिए स्थानीय किसानका लागि वैकल्पिक आम्दानीको सम्भावना बन्न सक्छ। त्यसका लागि यसको वास्तविक उत्पादन, बजार माग र मूल्यबारे थप अध्ययन आवश्यक छ।

वन प्याजको कानुनी पक्ष पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण छ। जंगलमा प्राकृतिक रूपमा उम्रिएको वन प्याज जथाभावी संकलन गरी बिक्री वा ओसारपसार गर्नुअघि प्रचलित वनसम्बन्धी नियम र सम्बन्धित डिभिजन वन कार्यालयको व्यवस्था बुझ्न आवश्यक हुन्छ। व्यावसायिक रूपमा संकलन गर्दा आवश्यक अनुमति, तोकिएका प्रक्रिया तथा अन्य कानुनी व्यवस्था पालना गर्नुपर्छ। निजी जग्गामा खेती गर्ने हो भने रोपण सामग्रीको स्रोत तथा स्थानीय नियमबारे सम्बन्धित कृषि वा वन कार्यालयसँग जानकारी लिएर अघि बढ्नु उचित हुन्छ।

यसरी हेर्दा वन प्याज जंगलमा आफैं उम्रिने एउटा सामान्य वनस्पति मात्र होइन। यसको कन्दमा रहेका प्राकृतिक तत्व, स्थानीय प्रयोग, परम्परागत ज्ञान र भविष्यमा गर्न सकिने खेती तथा प्रशोधनले यसलाई थप अध्ययन गर्नुपर्ने वनस्पति बनाएको छ। यसको वास्तविक सम्भावना पहिचान गर्न सही प्रजाति छुट्याउने, वैज्ञानिक अध्ययन गर्ने, प्राकृतिक स्रोत जोगाउने र दिगो रूपमा उत्पादन गर्ने कामलाई प्राथमिकता दिन आवश्यक छ।

नोट : जंगली वनस्पति वा जडीबुटी औषधीय प्रयोजनका लागि प्रयोग गर्नुअघि आफ्नो नजिकैको कृषि/वन प्राविधिक वा सम्बन्धित विज्ञसँग आवश्यक जानकारी लिएर मात्र प्रयोग गर्नुहोस्।

स्रोत : विभिन्न सरकारी अभिलेख, विश्वसनीय वनस्पति स्रोत तथा प्रकाशित वैज्ञानिक अध्ययनहरूबाट खोज, अध्ययन र तथ्य तुलना गरी कृषि सूचनाले तयार पारेको सामग्री।