खेतबारीको बारदेखि डोरी र जालसम्म, ग्रामीण जीवनको साथी रम्बास अहिले आफैँ सङ्कटमा
डडेल्धुरा, २९ असोज : भिरालो जमिनमा पाइने रम्बास लोपोन्मुख हुँदै गएको छ । खेतबारीको बार लगाउन तथा पशुपालन र दैनिक जीवनमा आवश्यक डोरी, नाम्लो र जाल बनाउन प्रयोग हुने रम्बासका बोटसँगै यसबाट सामग्री बनाउने परम्परागत सीपसमेत ओझेलमा पर्न थालेको छ ।
डोटेली भाषामा रम्बास भनिने यस वनस्पतिको वैज्ञानिक नाम अगाभे अमेरिकाना हो । यसको काँडेदार पातले खेतबारीलाई गाईबस्तु तथा वन्यजन्तुबाट जोगाउन जीवित बारको काम गर्ने गरेको नवदुर्गा गाउँपालिका–४ की शान्ति विष्टले बताउनुभयो। रम्बासको पातबाट निकालिने बलियो रेसाबाट पशु बाँध्ने डोरी, घाँस, दाउरा, सोतर र स्याउला बोक्ने नाम्लो तथा जाल बनाउने गरिन्थ्यो । अहिले रम्बासका बोट घट्दै जानुका साथै त्यसबाट दैनिक उपभोग्य सामग्री बनाउने सीपसमेत हराउँदै गएको उहाँको भनाइ छ ।
पहिले अधिकांश ग्रामीण परिवार पशुपालनमा निर्भर हुने भएकाले गाई, भैँसी, बाख्रा र भेडा बाँध्न रम्बासबाट बनेका डोरी प्रयोग गर्ने चलन थियो । खेतबारीका डिलमा रम्बास रोपेर बार लगाउने र त्यसको रेसाबाट घरायसी प्रयोजनका सामग्री बनाउने गरिन्थ्यो । आलिताल गाउँपालिका–३ का सुरेश भट्टका अनुसार खोला किनारका बासिन्दाले रम्बासबाट बनाइएका जाल माछा मार्नसमेत प्रयोग गर्ने गरेका थिए । अहिले यी सबै समान बजारबाट प्लास्टिका प्रयोग भइरहेका उहाँले बताउनुभयो ।
रम्बासबाट डोरी बनाउन यसको पात काटेर काँडा हटाइन्थ्यो । त्यसपछि पातभित्रको हरियो गुदी हटाएर सेता र बलिया रेसा निकालिन्थ्यो । ती रेसालाई पानीले सफा गरी घाममा सुकाएपछि हातले बटारेर डोरी बनाउने गरिन्थ्यो । त्यही डोरीबाट घाँस तथा दाउरा बोक्ने जाल, पशु बाँध्ने डोरीलगायत सामग्री तयार पारिन्थ्यो ।
अमरगढी नगरपालिका–७ का ८६ वर्षीय ज्येष्ठ नागरिक दानसिंह बोहराका अनुसार रम्बासबाट सामग्री बनाउने काम गाउँघरकै आँगनमा हुने गथ्र्यो। घरका ज्येष्ठ सदस्यले बालबालिकालाई रेसा निकाल्ने, डोरी बाट्ने र जाल बुन्ने सीप सिकाउने चलन थियो । यसरी पुस्तौँदेखि हस्तान्तरण हुँदै आएको सीप ग्रामीण समुदायको परम्परागत ज्ञान र आत्मनिर्भरतासँग जोडिएको उहाँले बताउनुभयो । अहिले नत रम्बास पाइन्छ नत कोही सिक्न नै चाहान्छ यस्तै धेरै कुरा हराउँदै जानथालेकोप्रति उहाँले चिन्ता व्यक्त गर्नुभयो ।
आधुनिक सामग्रीको प्रयोग बढ्दै जानु, पशुपालनमा आएको परिवर्तन र परम्परागत सीप हस्तान्तरणमा कमी आउनुले रम्बासको प्रयोग घट्दै गएको स्थानीयको भनाइ छ । रम्बासबाट सामग्री बनाउने पुरानो सीप संरक्षण गर्न नसकिए ग्रामीण जीवनसँग जोडिएको महत्वपूर्ण परम्परागत ज्ञानसमेत हराएर जाने चिन्ता बढेको छ ।
कृषि ज्ञान केन्द्रका कार्यालय प्रमुख नरेन्द्र पनेरुका अनुसार कम पानी, सुक्खा तथा ढुङ्गे जमिनमासमेत सहजै हुर्कने रम्बास कुनै समय ग्रामीण जीवनको अभिन्न हिस्सा थियो । डडेल्धुरासहित डोटी, बैतडी, अछाम, बझाङ र दार्चुलाका गाउँमा रम्बासले परम्परागत कृषि प्रणाली र आत्मनिर्भर जीवनशैलीलाई सहयोग पु¥याउँदै आएको उहाँले बताउनुभयो ।