सिन्के किरा : खेतबारीको निःशुल्क ‘पाले’ र किसानको प्रिय मित्र

किसानले यसलाई किन जोगाउने र माया गर्ने ?

आधुनिक खेती प्रणालीमा हामी बाली जोगाउन महँगा र हानिकारक रासायनिक विषादीमा निर्भर छौँ। तर प्रकृतिले नै हाम्रो खेतबारीमा यस्ता ‘प्राकृतिक सिपाही’ खटाएको छ, जसले कुनै शुल्क नलिई रातदिन हाम्रो बालीको रक्षा गर्छन्। तीमध्ये एक हो सिन्के किरा (Lacewing)। किसानले यसलाई माया गर्नुको मुख्य कारण यो हो कि यसले बालीनालीलाई क्षति पुर्‍याउने लाही, कत्ले र सेतो झिँगा जस्ता शत्रु किराहरूलाई छानीछानी सखाप पार्छ। यसको उपस्थितिले खेतमा विषादीको खर्च घटाउँछ, माटोको स्वास्थ्य जोगाउँछ र हामीलाई विषमुक्त स्वस्थ उत्पादन लिन मद्दत गर्छ। त्यसैले, सिन्के किरालाई मार्नु भनेको आफ्नो खेतको सबैभन्दा बफादार कामदारलाई हटाउनु सरह हो।

यस उपयोगी किराको बारेमा सम्पूर्ण जानकारी तल दिइएको छ:

१. सिन्के किरालाई कसरी चिन्ने?

यो किरा हेर्दा निकै सुन्दर र नाजुक देखिन्छ:

• वयस्क: यसको शरीर पातलो र हल्का हरियो वा खैरो रङको हुन्छ। यसका चारवटा पखेटाहरू पारदर्शी र मसिना जाली जस्ता देखिन्छन्, त्यसैले यसलाई ‘जालिदार खपटे’ वा ‘लेसविंग’ भनिन्छ। यसका आँखाहरू सुनौला र टल्कने खालका हुन्छन्।

• लार्भा (बच्चा): यसको लार्भा अवस्था नै सबैभन्दा सक्रिय शिकारी हो। यो सानो गोही जस्तो देखिन्छ र यसको मुखमा दुईवटा धारिला बङ्गारा हुन्छन्, जसले शत्रु किरालाई समातेर त्यसको भित्री रस चुस्ने काम गर्छ।

• अण्डा: यसका अण्डाहरू चिन्न सजिलो छ। यसले पातको तल्लो भागमा मसिनो सेतो धागो जस्तो झुन्डिएको डाँठको टुप्पोमा अण्डा पार्छ, ताकि कमिला वा अन्य किराले यसलाई खान नसकून्।

२. यसले कुन-कुन शत्रु किरालाई नष्ट गर्छ?

सिन्के किराको लार्भा अत्यन्तै भोको र आक्रामक हुन्छ। यसलाई “लाही किराको बाघ” (Aphid Lion) पनि भनिन्छ। यसले निम्न किराहरूलाई खाएर बाली जोगाउँछ:

• लाही किरा (Aphids): एउटै लार्भाले आफ्नो जीवनकालमा ५०० सम्म लाही खान सक्छ।

• सेतो झिँगा (Whiteflies) र थ्रिप्स (Thrips)

• मिलिबग र कत्ले किरा (Scales)

• माकुरा सुलसुले (Mites) र विभिन्न पुतलीका साना लार्भा वा अण्डाहरू।

३. जीवन चक्र

सिन्के किराको जीवन चक्र चार अवस्थामा पूरा हुन्छ:

1. अण्डा: ३ देखि ६ दिनमा अण्डाबाट लार्भा निस्कन्छ।

2. लार्भा: यो अवस्था १४ देखि २१ दिनसम्म रहन्छ। यही समयमा यसले शत्रु किराहरूको सिकार गर्छ।

3. प्युपा (कोया): लार्भाले आफ्नो शरीर वरिपरि रेशमी धागोको गोलो कोया बनाएर करिब ५ देखि ७ दिनसम्म आराम गर्छ।

4. वयस्क: कोयाबाट वयस्क निस्कन्छ। वयस्कको आयु करिब ४ देखि ६ हप्ताको हुन्छ। वयस्कले प्रायः फूलको रस, परागकण र मह (Honey-dew) खान्छ।

४. यो किन लोप हुँदैछ?

अहिले खेतबारीमा सिन्के किरा देखिन छाड्नुका केही मुख्य कारणहरू छन्:

• जथाभावी विषादीको प्रयोग: कडा रासायनिक विषादी (विशेष गरी अर्गानोफोस्फेट र सिन्थेटिक पाइरेथ्रोइड्स) ले शत्रु किराभन्दा पहिले यी मित्रु किरालाई मार्छन्।

• वासस्थानको कमी: खेतबारीका कान्लाहरू पूरै खुइल्याउने र फूल फुल्ने बिरुवाहरू हटाउनाले यिनीहरूलाई बस्ने ठाउँ र वयस्कलाई चाहिने आहारा (रस) पुग्दैन।

• एकल खेती: एउटै मात्र बाली लगाउँदा जैविक विविधता हराउँछ, जसले गर्दा यस्ता मित्रु जीवहरू टिक्न सक्दैनन्।

५. यसलाई कसरी जोगाउने र संख्या बढाउने?

सिन्के किरालाई आफ्नो बारीमा निम्त्याउन र जोगाउन निम्न उपाय अपनाउनुहोस्:

• विषादी प्रयोगमा सावधानी: सकेसम्म रासायनिक विषादी प्रयोग नगर्ने। गर्नै परेमा कम असर गर्ने ‘निम’ जन्य वा जैविक विषादी मात्र प्रयोग गर्ने।

• मिलेका बाली (Intercropping) लगाउने: खेतको कान्लामा वा बालीको बीचबीचमा धनियाँ, जिरा, सौँफ, सयपत्री वा तोरी जस्ता फूल फुल्ने बिरुवा लगाउने। यस्ता फूलले वयस्क सिन्के किरालाई आकर्षित गर्छन्।

• बाली विविधता: खेतमा एकैनाशको बाली मात्र नलगाई विविध बाली लगाउने।

• आर्टिफिसियल रिलिज: आजकल कृषि प्रयोगशालाहरूमा सिन्के किराका अण्डाहरू उत्पादन गरिन्छ। ती अण्डा ल्याएर बारीमा छोड्न सकिन्छ।

सिन्के किरा प्रकृतिले किसानलाई दिएको उपहार हो। यदि हामीले रासायनिक विषादीको प्रयोगमा नियन्त्रण गरी यसको संरक्षण गर्‍यौँ भने, यसले हाम्रो बालीलाई प्राकृतिक रूपमा सुरक्षा दिनेछ। मित्रु किरा जोगाउनु भनेको आफ्नै भविष्य र स्वास्थ्य जोगाउनु हो।