बहुउपयोगी औषधीय वनस्पति: सिप्लिगान
सिप्लिगान (वैज्ञानिक नाम: Crateva religiosa) औषधीय गुणले भरिपूर्ण एक मध्यम आकारको रूख हो, जुन नेपालको तराईदेखि मध्य-पहाडी भेगसम्म प्राकृतिक रूपमा पाइन्छ।
यसलाई “बहुऔषधीय” वनस्पतिको रूपमा चिनिन्छ, किनभने यसले मानव स्वास्थ्यका विभिन्न समस्याहरूमा औषधिको काम गर्छ।
विशेषगरी उच्च रक्तचाप, मधुमेह, थायराइड र जन्डिस जस्ता रोगहरूको नियन्त्रणका लागि सिप्लिगान निकै लाभदायक मानिन्छ।
मिर्गौलाको पत्थरी (Kidney Stone) सम्बन्धी समस्यामा यसको सेवनले रामबाणको काम गर्ने विश्वास गरिन्छ भने पेटको कृमि नष्ट गर्न र पाचन प्रणालीलाई बलियो बनाउन पनि यो उत्तिकै उपयोगी छ।
यसका साथै, यसको फूल वा पातको रस प्रयोग गर्दा दाँत दुख्ने र गिजा सुन्निने समस्यामा राहत मिल्छ। पोषणका दृष्टिले हेर्दा यसमा भिटामिन ‘ए’, ‘सी’ र आइरन प्रचुर मात्रामा पाइन्छ।
सिप्लिगानको प्रयोग मुख्यतः यसको कलिलो मुना, पात र फूलका माध्यमबाट गरिन्छ। यसलाई अन्य सागपात जस्तै पकाएर तरकारीको रूपमा वा टर्रो स्वाद कम गर्न उमालेर अचार बनाएर खान सकिन्छ।
दीर्घकालीन प्रयोगका लागि यसको पातलाई गुन्द्रुक बनाएर भण्डारण गर्ने परम्परागत चलन पनि छ। यसको प्राकृतिक तीतोपन घटाउन पातलाई रातभरि पानीमा भिजाउने वा केही मिनेट उमालेर पानी फाल्ने गरिन्छ।
साथै, सर्दी, खोकी वा ज्वरो आउँदा यसको पात र फूललाई पानीमा उमालेर बनाइएको रस (काँडा) पिउनु स्वास्थ्यका लागि हितकर हुन्छ।
नेपालमा अचेल सिप्लिगानको व्यावसायिक खेतीप्रति आकर्षण बढ्दो छ, विशेषगरी मध्य-पहाडी जिल्लाहरू यसका लागि उपयुक्त मानिन्छन्।
वर्षाको समयमा लगाइने यो बिरुवा एकपटक रोपेपछि चार पुस्तासम्म निरन्तर उत्पादन लिन सकिने हुनाले यो आर्थिक रूपमा पनि फाइदाजनक छ। यस खेतीको सबैभन्दा ठूलो सबल पक्ष भनेको यसलाई बाँदरले क्षति पुर्याउँदैन, त्यसैले बाँदर आतंक भएको ठाउँका लागि यो एक उत्तम कृषि विकल्प हुन सक्छ।
खेतीकै क्रममा यसको रूखलाई अन्य लहरे तरकारीहरूका लागि बलियो थाँक्रोको रूपमा समेत प्रयोग गर्न सकिन्छ, जसले गर्दा किसानहरूले एउटै जमिनबाट बहुविध लाभ लिन सक्छन्।