व्यावसायिक पशुपालनको बलियो जग: रेड नेपियर घाँस र यसको महत्त्व

धेरैजसो नयाँ कृषकहरू अरूको देखासिखीमा परेर दानाको अत्यधिक प्रयोग र लाखौँ कमाउने सपना बोकी पशुपालनमा होमिन्छन्। तर, पशु आहारको उचित व्यवस्थापन (घाँस) बिना गरिएको लगानीले धेरैलाई आर्थिक रूपमा टाट पल्टिने अवस्थामा पुर्‍याएको हामी सुन्छौँ। पशुपालन व्यवसायको सबैभन्दा पहिलो र अनिवार्य लगानी भनेको ‘घाँस’ हो; घाँसको भरपर्दो आधार तयार पारेपछि मात्र अन्य दाना वा औषधिमा लगानी गर्नु बुद्धिमानी हुन्छ। आधुनिक पशुपालनमा दानाको बढ्दो मूल्य र कम उत्पादन मुख्य चुनौती बनिरहेको वर्तमान समयमा, उन्नत जातको रेड नेपियर घाँस (Red Napier Grass)

१. रेड नेपियर नै किन? (पौष्टिक विशेषता)

रेड नेपियर अन्य परम्परागत डाले वा भुइँ घाँसभन्दा पौष्टिकता र स्वादमा निकै अगाडि छ:

• प्रोटिनको स्रोत: यसमा १६% देखि १८% सम्म क्रुड प्रोटिन पाइन्छ, जसले पशुको मांसपेशी विकास र दुग्ध उत्पादनमा प्रत्यक्ष सकारात्मक प्रभाव पार्छ।

• पाचनमा सहज: यसमा २८% देखि ३२% फाइबर र करिब १०% कार्बोहाइड्रेट तथा खनिज तत्वहरू हुन्छन्।

• अत्यधिक रुचाउने: यसको डाँठ रसिलो र गुलियो (सुगरयुक्त) हुने भएकाले गाई, भैँसी र बाख्राले यसलाई अत्यन्तै चावपूर्वक खान्छन्, जसले गर्दा घाँस खेर जाने समस्या रहँदैन।

२. नेपालको हावापानीमा अनुकूलता

• तराई र बेसी (१,००० मि. सम्म): बाह्रै महिना तीव्र वृद्धि हुने, खेतीका लागि उत्तम क्षेत्र।

• मध्य पहाड (१,००० – १,५०० मि.): फागुनदेखि कात्तिकसम्म राम्रो वृद्धि। (मंसिर-माघको तुसारोमा वृद्धि सुस्त हुन्छ)।

• उच्च पहाड: अत्यधिक चिसो हुने भएकाले १,५०० मिटरभन्दा माथि यसको व्यावसायिक खेती कम सिफारिस गरिन्छ।

३. खेती गर्ने प्राविधिक विधि

• जग्गाको तयारी: पानी नजम्ने, खुकुलो र प्राङ्गारिक मल मिसिएको दोमट माटो छनोट गरी २-३ पटक जोतेर जग्गा तयार पार्नुहोस्।

• रोप्ने समय: सिँचाइ सुविधा भए फागुनदेखि भदौसम्म। विशेषगरी जेठ-असार (मनसुन सुरु हुनुअघि) रोप्नु उपयुक्त हुन्छ।

• रोपण विधि: २-३ वटा आँख्ला भएको डाँठलाई ४५ डिग्रीको कोणमा छड्के पारेर (दुई आँख्ला माटोमुनि रहने गरी) रोप्नुहोस्।

• दूरी: लाइनदेखि लाइन ९० सेमी र बोटदेखि बोट ६० सेमीको दूरी राख्नुपर्छ।

४. मलखाद र स्याहार

• मल: सुरुमा प्रति रोपनी ५००-७०० केजी पाकेको गोबर मल दिनुहोस्।

• टप ड्रेसिङ: हरेक कटाईपछि ५-७ केजी युरिया वा गहुँतको झोल प्रयोग गर्दा घाँस सधैं हरियो र कलिलो रहन्छ।

• सिँचाइ: रोपेको तुरुन्तै र सुक्खा मौसममा आवश्यकताअनुसार सिँचाइ गर्नुहोस्।

५. कटाई र उत्पादन क्षमता

• समयतालिका: रोपेको ६०-७५ दिनमा पहिलो कटाई। पछिल्ला कटाई गर्मीमा ३५-४५ दिन र हिउँदमा ६०-७० दिनको अन्तरालमा गर्न सकिन्छ।

• काट्ने तरिका: जमिनको सतहबाट ४-६ इन्च माथि ठुटो छोडेर काट्दा अर्को पटक घाँस छिटो पलाउँछ।

• उत्पादन: उचित हेरचाह पुगेमा प्रति रोपनी वार्षिक १०-१५ टनसम्म हरियो घाँस लिन सकिन्छ।

६. कृषकहरूका लागि विशेष सुझाव

घाँस धेरै बुढो (१०० दिनभन्दा बढी) हुन नदिनुहोस्, किनकि बुढो घाँसको पौष्टिकता घट्छ। एकपटक लगाएपछि ४-५ वर्षसम्म निरन्तर उत्पादन दिने यो घाँस पशुपालनमा दानाको खर्च कटौती गर्ने ‘गेम-चेन्जर’ हो। साथै, हिउँदको लागि बढी भएको घाँसलाई साइलेज (Silage) बनाउन नबिर्सनुहोस्।