एकपटकको लगानी, पुस्तौंसम्म आम्दानी: तराई र मध्य पहाडका लागि ‘दिगो पेन्सन’ सरह सपोटा खेतीको पूर्ण गाइड

जब मुखै रसाउने गुलियो र स्वादिलो परिकारको कुरा आउँछ, हाम्रो मानसपटलमा तुरुन्तै लालमोहन वा रसबरीको नाम आउँछ। तर, प्रकृतिले हामीलाई एउटा यस्तो फल दिएको छ जसको प्राकृतिक गुलियोपन र मख्खन जस्तो नरम बनोटले बजारका महँगा मिठाईलाई समेत माथ खुवाउँछ – त्यो हो

मूल रूपमा मेक्सिको र मध्य अमेरिकाको रैथाने फल भए पनि हाल यसको मुख्य व्यावसायिक खेती भारत, थाइल्याण्ड, मलेसिया र फिलिपिन्स जस्ता देशहरूमा व्यापक रूपमा हुने गर्दछ। नेपालमा पनि तराई र भित्री मधेशका क्षेत्रमा यो फल ‘दिगो आम्दानीको बलियो आधार’ बन्दै गएको छ।

१. नेपालको सन्दर्भमा चिकु खेतीको सम्भावना

नेपालमा विगत ३-४ दशकअघि भारतबाट भित्रिएको यो फल सुरुमा सौखका रूपमा लगाइन्थ्यो। तर अहिले यसको उच्च बजार मूल्य र कम मिहिनेतका कारण व्यावसायिक खेती फस्टाउँदो छ। परम्परागत अन्न बालीको तुलनामा यसबाट धेरै गुणा बढी नाफा लिन सकिन्छ। यो बोटले एकपटक सरेपछि वर्षौंसम्म (करिब ४०-५० वर्ष) लगातार फल दिइरहन्छ।

२. हावापानी, मौसम र माटो

• हावापानी: यो उष्ण र उपोष्ण (Tropical and Sub-tropical) जलवायुमा फस्टाउने फल हो। नेपालको तराई, भित्री मधेश र समुद्र सतहदेखि १,२०० मिटरसम्मको मध्य पहाडी क्षेत्र यसका लागि उत्कृष्ट मानिन्छ।

• तापक्रम: चिकुले १०°C देखि ३८°C सम्मको तापक्रम सजिलै सहन सक्छ। धेरै तुसारो पर्ने ठाउँमा भने यसलाई जोगाउनुपर्छ।

• माटो: पानी नजम्ने, खुकुलो र प्राङ्गारिक पदार्थ प्रचुर भएको बलौटे दोमट माटो (Sandy Loam Soil) सबैभन्दा उत्तम हुन्छ। माटोको pH मान ५.८ देखि ८ को बीचमा हुनुपर्छ।

३. उत्कृष्ट र उन्नत जातहरू

• कालीपत्ती (Kalipatti): गाढा हरियो पात हुने, निकै गुलियो र कम बीउ भएको यो जात नेपालमा सबैभन्दा लोकप्रिय छ।

• क्रिकेट बल (Cricket Ball): यसको फल ठूलो र गोलो हुन्छ। आकर्षक देखिने हुनाले बजारमा यसको माग उच्च छ।

• छत्री (Chhatri): छाता जस्तै फैलिने हाँगा हुने र प्रशस्त फल दिने जात।

• कोलकाता राउन्ड (Kolkata Round): व्यावसायिक खेतीका लागि बढी उत्पादन दिने जात।

४. उत्पादन चक्र: वर्षमा कति पटक उत्पादन लिन सकिन्छ?

चिकुको एउटा अनौठो विशेषता के छ भने, यसको बोटमा बाह्रै महिना जस्तो फूल र फल लागिरहेको देख्न सकिन्छ। यद्यपि, व्यावसायिक दृष्टिकोणले वर्षमा मुख्य दुई पटक उत्पादन लिन सकिन्छ:

१. पहिलो मुख्य सिजन (फागुन–वैशाख): यो समयमा प्राप्त हुने फल सबैभन्दा गुणस्तरीय र स्वादिलो हुन्छ। गर्मीको सुरुवात हुने बेला भएकाले बजारमा यसको मूल्य पनि उच्च पाइन्छ।
२. दोस्रो सिजन (भदौ–कात्तिक): मनसुनको पानी पाइसकेपछि तयार हुने यो दोस्रो चरणको उत्पादन हो।

विशेषता: एउटै हाँगामा फूल, सानो चिचिला र पाक्न लागेको फल सँगै देखिने हुनाले किसानले वर्षभरि नै थोरै-थोरै परिमाणमा फल टिपिरहन सक्छन्।

५. कलमी (Grafting) कि बिजु (Seed) बिरुवा?

व्यावसायिक सफलताका लागि कलमी (Grafting) बिरुवा नै रोज्नुपर्छ।

• कलमी बिरुवा: रोपेको २ देखि ३ वर्षभित्रै फल दिन सुरु गर्छ र फलको गुणस्तर माउ बोट जस्तै उत्कृष्ट हुन्छ।

• बिजु बिरुवा: बीउबाट उम्रेको बिरुवाले फल दिन ७ देखि ९ वर्ष लगाउँछ र फलको आकार-स्वादमा एकरूपता हुँदैन।

६. लगाउने समय र दुरी

• समय: बिरुवा रोप्ने सबैभन्दा उपयुक्त समय असारदेखि भदौ (मनसुन) सम्म हो। सिँचाई सुविधा भए फागुन-चैतमा पनि सार्न सकिन्छ।

• दुरी: व्यावसायिक खेतीका लागि बिरुवादेखि बिरुवा र लाइनदेखि लाइनको दुरी ६ देखि ८ मिटर कायम गर्नुपर्छ।

७. रोग, कीरा र शत्रु जीव नियन्त्रण

चिकुमा अरू फलको तुलनामा रोग कम लाग्छ, तर सजग रहनुपर्छ:

• कीराहरू: कोपिला खाने कीरा (Bud Worm) र पात बेर्ने कीराले दुख दिन सक्छन्। यसका लागि निमजन्य विषादी वा आवश्यकता अनुसार प्राविधिकको सल्लाहमा क्लोरपाइरिफोस प्रयोग गर्न सकिन्छ।

• जंगली जीवजन्तु: फल गुलियो हुने भएकाले चमेरो, चराचुरुङ्गी र बाँदर मुख्य शत्रु हुन्। नियन्त्रणका लागि बोटमा नाइलनको जाली (Bird Netting) ओढाउने, रिफ्लेक्टिभ रिबन बाँध्ने वा आवाज निकाल्ने यन्त्र जडान गर्नु प्रभावकारी हुन्छ।

८. फल टिप्ने र पकाउने तरिका

चिकु बोटमै पूर्ण रूपमा पाक्न दिनु हुँदैन। फलको बाहिरी खैरो झुस (Powdery layer) झर्न थालेपछि र कोर्दा भित्र पहेंलो देखिएपछि फल टिपिन्छ। टिपिसकेपछि कोठाको सामान्य तापक्रममा जुटको बोराभित्र ३ देखि ५ दिन राख्दा यो खानयोग्य हुन्छ।

९. सपोटा (चिकु) खानुका फाइदाहरू

• तत्काल ऊर्जा: प्राकृतिक ग्लुकोज र फ्रुक्टोजका कारण शरीरमा तुरुन्तै ऊर्जा दिन्छ।

• पाचनमा सुधार: फाइबर प्रचुर हुने हुनाले कब्जियत हटाउन मद्दत गर्छ।

• हड्डी बलियो बनाउने: क्याल्सियम र फस्फोरसले हड्डीलाई मजबुत बनाउँछ।

• तनाव कम गर्ने: यसमा हुने एन्टिअक्सिडेन्टले मानसिक शान्ति प्रदान गर्छ।

नेपालमा अहिले पनि अधिकांश चिकु भारतबाट आयात गरिन्छ। स्थानीय उत्पादनले ताजापन र सस्तो मूल्यका कारण बजार सजिलै कब्जा गर्न सक्छ। एक वयस्क बोटले वार्षिक १५० देखि २५० केजीसम्म फल दिने हुनाले यो खेतीबाट वर्षौंसम्म राम्रो आम्दानी लिन सकिन्छ।