जंगलमा सित्तैँमा देखिने धुपीको यस्तो पनि हुन्छ उपयोग : पातबाट सुगन्धित तेल, खेती गरे कसरी बन्न सक्छ आम्दानीको स्रोत ?

नेपालका उच्च पहाडी तथा हिमाली क्षेत्रमा पाइने महत्वपूर्ण सुगन्धित वनस्पतिमध्ये धुपी पनि एक हो। धुपीलाई वनस्पतिशास्त्रीय रूपमा Juniperus indica Bertol. भनेर चिनिन्छ र यो सिप्रेस परिवारमा पर्छ। सदाबहार प्रकृतिको यो वनस्पति चिसो, सुख्खा र कठोर हिमाली वातावरणमा समेत हुर्कन सक्छ। नेपालमा यो सामान्यतः करिब ३ हजार ३०० देखि ४ हजार ५०० मिटर आसपासको उचाइमा पाइन्छ। मनाङ, मुस्ताङ, डोल्पा, हुम्ला, जुम्ला तथा अन्य उच्च हिमाली क्षेत्रमा यसको प्राकृतिक उपस्थिति देखिन्छ। नेपालमा ‘धुपी’ नामले Juniperus वंशका विभिन्न प्रजातिलाई समेत चिनाउने भएकाले व्यावसायिक खेती तथा प्रशोधन गर्नुअघि यसको सही प्रजाति पहिचान गर्नु आवश्यक हुन्छ।

धुपी हिमाली समुदायको जीवन, संस्कृति र परम्परासँग पनि जोडिएको वनस्पति हो। यसको सुगन्धित पात तथा हाँगालाई धार्मिक तथा सांस्कृतिक कार्यमा धूपका रूपमा प्रयोग गर्ने चलन पुरानै हो। यही कारण यसको नामसमेत सुगन्ध र धूपसँग जोडिएको पाइन्छ। स्थानीय समुदायले धुपीका विभिन्न भागलाई परम्परागत उपचारमा समेत प्रयोग गर्दै आएका छन्। खोकी, चिसो, ज्वरो, छालासम्बन्धी समस्या लगायतका अवस्थामा यसको प्रयोग हुने गरेको विभिन्न अध्ययनमा उल्लेख छ। यस्ता परम्परागत प्रयोग महत्वपूर्ण भए पनि यसलाई आधुनिक औषधिको विकल्पका रूपमा प्रयोग गर्नुअघि वैज्ञानिक प्रमाण र सुरक्षा परीक्षण आवश्यक हुन्छ।

धुपीको सबैभन्दा महत्वपूर्ण सम्भावना भने यसको सुगन्धित आवश्यक तेल अर्थात् एसिन्सियल आयल मा देखिन्छ। धुपीका पात तथा उपयुक्त वनस्पति भागलाई वाष्प आसवन प्रविधिबाट प्रशोधन गरेर सुगन्धित तेल निकाल्न सकिन्छ। यसको तेलमा साबिनिन, अल्फा–पिनिन, बिटा–थुजोन, टर्पिनेन–४–ओललगायत विभिन्न वाष्पशील रासायनिक यौगिक पाइने अनुसन्धानमा देखिएको छ। यही रासायनिक संरचनाका कारण धुपीको तेलमा विशिष्ट सुगन्ध हुनुका साथै विभिन्न जैविक सक्रियताको सम्भावना देखिएको छ। नेपालमै धुपीबाट आवश्यक तेल उत्पादन तथा त्यसको औषधि, सौन्दर्य सामग्री र सुगन्धित उत्पादनमा प्रयोगको सम्भावना अध्ययन गरिएको छ।

धुपीको पात, फल र हाँगाका पनि आ–आफ्नै उपयोग छन्। पातबाट आवश्यक तेल निकाल्न सकिन्छ भने सुकेको वनस्पति सामग्री धूप तथा सुगन्धित सामग्रीका रूपमा प्रयोग हुन सक्छ। फललाई पनि विभिन्न समुदायले परम्परागत रूपमा प्रयोग गर्दै आएका छन्। आधुनिक बजारसँग जोड्न सकियो भने धुपीबाट आवश्यक तेल, प्राकृतिक सुगन्ध, साबुन, अरोमाथेरापीका सामग्री, कोठामा सुगन्ध फैलाउने तेल, धूप तथा प्राकृतिक सौन्दर्य सामग्रीजस्ता वस्तु उत्पादन गर्न सकिन्छ। यसरी कच्चा पात वा हाँगा मात्र बिक्री गर्नुको सट्टा स्थानीयस्तरमै प्रशोधन र प्याकेजिङ गर्न सके एउटै वनस्पतिबाट थप मूल्य सिर्जना गर्न सकिन्छ।

धुपीको खेतीको सम्भावना पनि उच्च हिमाली क्षेत्रमा खोज्न सकिन्छ, तर यो छिटो उत्पादन दिने बाली भने होइन। धुपी प्राकृतिक रूपमा कठोर र चिसो वातावरणमा हुर्कने भएकाले यसको वृद्धि तुलनात्मक रूपमा ढिलो हुन सक्छ। त्यसैले व्यावसायिक खेती गर्दा स्थानीय हावापानी, उचाइ, माटो, पानीको निकास, बिरुवाको वृद्धि र पातको उत्पादन क्षमताको अध्ययन गर्नुपर्छ। बीउ तथा वनस्पतिक विधिबाट बिरुवा उत्पादन गर्न सकिने सम्भावना भए पनि बीउको अंकुरण र प्रारम्भिक वृद्धि चुनौतीपूर्ण हुन सक्छ। त्यसैले स्थानीय नर्सरीमा परीक्षण गरेर उपयुक्त प्रविधि विकास गर्नु व्यावसायिक खेतीका लागि महत्वपूर्ण हुन्छ।

धुपीको व्यवसायमा प्राकृतिक स्रोतको संरक्षणलाई पहिलो प्राथमिकता दिनुपर्छ। जंगलमा प्राकृतिक रूपमा हुर्किएको धुपीलाई जथाभावी काटेर बजारमा लैजाँदा यसको प्राकृतिक पुनर्जनन र हिमाली पारिस्थितिक प्रणालीमा असर पर्न सक्छ। त्यसैले अनियन्त्रित संकलनको सट्टा नर्सरीबाट बिरुवा उत्पादन गरी उपयुक्त क्षेत्रमा व्यवस्थित खेती गर्ने र सामुदायिक सहभागितामा दिगो रूपमा व्यवस्थापन गर्ने प्रणाली आवश्यक हुन्छ। वन क्षेत्रबाट व्यावसायिक रूपमा धुपी संकलन गर्दा सम्बन्धित वनसम्बन्धी कानुन, अनुमति, रोयल्टी तथा सरकारी प्रक्रिया पालना गर्नुपर्ने हुन्छ।

धुपीको वास्तविक आर्थिक सम्भावना यसको मूल्य अभिवृद्धि मा छ। उच्च हिमाली क्षेत्रमा उत्पादन भएको पात स्थानीय संकलन केन्द्रमा जम्मा गर्ने, त्यहीँ आवश्यक प्रविधिबाट तेल निकाल्ने, प्रयोगशालामा गुणस्तर परीक्षण गर्ने र आकर्षक प्याकेजिङसहित बजारमा लैजाने हो भने स्थानीय उत्पादनले बढी मूल्य पाउन सक्छ। किसान, सहकारी, सामुदायिक वन समूह र स्थानीय उद्यमी मिलेर सामूहिक रूपमा आसवन केन्द्र सञ्चालन गर्न सके लागत घटाउन र उत्पादनको गुणस्तर कायम राख्नसमेत सहयोग पुग्न सक्छ। यसले उत्पादनसँगै स्थानीयस्तरमा प्रशोधन, प्याकेजिङ, ढुवानी र बिक्रीका क्षेत्रमा रोजगारी सिर्जना गर्न सक्छ।

नेपालमा उत्पादित आवश्यक तेल तथा अन्य सुगन्धित वनस्पतिजन्य सामग्रीको घरेलु बजारसँगै अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा पनि सम्भावना छ। प्राकृतिक सुगन्ध, सौन्दर्य सामग्री, अरोमाथेरापी तथा वनस्पतिजन्य उत्पादनको माग भएका बजारमा नेपाली धुपीको तेलले आफ्नो पहिचान बनाउन सक्ने सम्भावना देखिन्छ। तर अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा पुग्न तेलको शुद्धता, रासायनिक संरचना, गुणस्तरको निरन्तरता, सुरक्षित प्रशोधन, उचित प्याकेजिङ, आवश्यक प्रमाणपत्र र निर्यातसम्बन्धी कानुनी प्रक्रिया पूरा गर्नुपर्छ। त्यसैले धुपी उत्पादनसँगै प्रयोगशाला परीक्षण र बजारसँगको प्रत्यक्ष सम्बन्ध पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण हुन्छ।

धुपीलाई ‘हिमालयन जुनिपर’ जस्ता पहिचानसहित ब्रान्ड बनाएर प्राकृतिक सुगन्ध तथा हिमाली उत्पादनका रूपमा बजारमा लैजान सकिने सम्भावना पनि छ। नेपालको हिमाली भूगोल, स्थानीय ज्ञान र प्राकृतिक स्रोतसँग जोडिएको कथा यसको बजार पहिचानको आधार बन्न सक्छ। तर उत्पादनलाई ‘जैविक’, ‘औषधीय’ वा रोग निको पार्ने जस्ता दाबी गर्न आवश्यक प्रमाण र प्रमाणीकरण चाहिन्छ। त्यस्तै, धुपीको तेलको मूल्य र किसानको आम्दानीबारे पनि निश्चित रकमको दाबी गर्नुभन्दा पहिले स्थानीय उत्पादन क्षमता, तेलको वास्तविक मात्रा, प्रशोधन लागत र खरिदकर्ताको बजार मूल्य अध्ययन गर्नु आवश्यक हुन्छ।

समग्रमा, धुपी केवल हिमालमा पाइने सुगन्धित वनस्पति मात्र होइन, औषधीय परम्परा, प्राकृतिक सुगन्ध, आवश्यक तेल, सौन्दर्य सामग्री, धूप र स्थानीय रोजगारीसँग जोड्न सकिने सम्भावनायुक्त हिमाली स्रोत हो। यसको प्राकृतिक स्रोत संरक्षण गर्दै व्यवस्थित खेती, वैज्ञानिक प्रशोधन, गुणस्तर परीक्षण, स्थानीयस्तरमा मूल्य अभिवृद्धि र बजार व्यवस्थापन गर्न सकियो भने धुपी उच्च हिमाली क्षेत्रका समुदायका लागि दीर्घकालीन आम्दानीको एउटा महत्वपूर्ण आधार बन्न सक्छ। हिमालमा प्राकृतिक रूपमा हुर्किएको धुपीलाई आधुनिक प्रविधि र बजारसँग जोड्न सके नेपालको हिमाली उत्पादनलाई नयाँ पहिचान दिन सकिने सम्भावना देखिन्छ।