नेपालमा सिलटिमुर: सुनौलो अवसर बोकेको सुगन्धित मसला

सिलटिमुर (वैज्ञानिक नाम: Lindera neesiana

), जसलाई जनबोलीमा ‘टिमुर’ मात्र पनि भनिन्छ, नेपालको मध्य-पहाडी भेगमा प्राकृतिक रूपमै पाइने एक अत्यन्तै सुगन्धित र बहुमूल्य मसला बाली हो। यसको स्वादमा पाइने विशेष प्रकारको पिरो र कागतीको जस्तो टर्रोपनाले यसलाई विश्वका अन्य मसलाहरूभन्दा भिन्न र विशिष्ट बनाउँछ। नेपाली भान्सामा अचार, चटनी र मासुका विभिन्न परिकारलाई स्वादिलो र बास्नादार बनाउन प्रयोग गरिने यो मसला पछिल्लो समयमा एक महत्वपूर्ण नगदे बालीका रूपमा स्थापित हुँदै गएको छ।

खेती गर्ने दृष्टिकोणले सिलटिमुर अत्यन्तै सहज र कम खर्चिलो मानिन्छ। यो समुद्र सतहबाट करिब १,००० देखि २,५०० मिटरको उचाइमा राम्रोसँग फस्टाउँछ। यसको सबैभन्दा सबल पक्ष भनेको यसका लागि धेरै मलिलो वा समथर जमिनको आवश्यकता पर्दैन। गाउँघरका बाँझो छाडिएका, भिरालो र पाखो जमिनमा पनि यसको खेती सफलतापूर्वक गर्न सकिन्छ। धेरै स्याहार र गोडमेलको झन्झट नहुने तथा रोगकिराको प्रकोप पनि कम लाग्ने भएकाले ग्रामीण किसानहरूका लागि यो एक उत्कृष्ट विकल्प बनेको छ। सामान्यतया भदौ-असोज महिनामा यसका दानाहरू टिपिन्छ, जसले थोरै लगानी र मेहेनतमा राम्रो प्रतिफल दिने गर्दछ।

सिलटिमुरको महत्वलाई आर्थिक, सांस्कृतिक र औषधीय गरी तीन मुख्य पक्षबाट बुझ्न सकिन्छ। आर्थिक रूपमा यो ग्रामीण समुदायका लागि आयआर्जनको एक भरपर्दो स्रोत हो, जसले स्थानीय अर्थतन्त्रलाई चलायमान बनाउन ठूलो मद्दत गरेको छ। सांस्कृतिक रूपमा, टिमुर नेपाली खानपानको अभिन्न अंग हो; यसको अनुपस्थितिमा कतिपय मौलिक परिकारहरू अधुरा मानिन्छन्। त्यसैगरी, औषधीय दृष्टिकोणले पनि यो उत्तिकै प्रभावकारी छ। परम्परागत रूपमा पेटको समस्या, दाँतको दुखाइ र अपच निको पार्न प्रयोग गरिने टिमुरमा आधुनिक विज्ञानले पनि प्रचुर मात्रामा एन्टिअक्सिडेन्ट र स्वास्थ्यवर्द्धक तत्वहरू पाइने पुष्टि गरिसकेको छ।

बजारको सन्दर्भमा हेर्दा, सिलटिमुरको माग नेपालमा मात्र नभई अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा पनि तीव्र गतिमा बढिरहेको छ। नेपालका सहरदेखि होटल र रेस्टुरेन्टसम्म यसको माग सधैं उच्च रहन्छ। त्यस्तै, युरोप, अमेरिका र जापान जस्ता विकसित देशहरूमा यसलाई ‘युनिक’ मसलाका रूपमा रुचाउन थालिएको छ। यसबाट निकालिने सुगन्धित तेल (Essential Oil) अत्तर, सौन्दर्य सामग्री र औषधि उत्पादनमा प्रयोग हुने भएकाले यसको व्यावसायिक मूल्य अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा निकै उच्च छ।

निष्कर्षमा, सिलटिमुर नेपालको लागि केवल एउटा मसला मात्र नभई आर्थिक समृद्धिको ढोका खोल्न सक्ने एक महत्वपूर्ण माध्यम हो। यदि राज्य र निजी क्षेत्रले यसको व्यवस्थित व्यावसायिक खेती, आधुनिक प्रशोधन र प्रभावकारी बजारीकरणमा विशेष ध्यान दिने हो भने, यसले हजारौं किसानहरूको जीवनस्तर उकास्नुका साथै नेपालको निर्यात व्यापारमा ठूलो योगदान पुर्‍याउन सक्छ। हाम्रो आफ्नै पहाडी पाखामा फल्ने यो ‘कालो सुन’लाई चिन्न र सदुपयोग गर्न सकेमा यसले देशको पहिचान र अर्थतन्त्र दुवैलाई बलियो बनाउने निश्चित छ।