वर्षेनी अर्बौंको काजु आयात, के नेपालकै माटोमा फलाउन सकिँदैन ?

तिहारको भाइ मसला होस् वा बिहे भोजको मिठाई; खीरमा हाल्न होस् वा पाहुनाको सत्कार गर्न– हामीलाई ‘काजु’ नभई हुँदैन। तर, के तपाईंलाई थाहा छ? हामीले चाडपर्व र दैनिक जीवनमा मिठो मानेर खाने काजुका लागि बर्सेनि अर्बौँ रुपैयाँ विदेश पठाइरहेका छौँ।

भन्सार विभागको तथ्याङ्क हेर्ने हो भने नेपालमा भारत, भियतनाम, र अफ्रिकी मुलुकहरूबाट ठुलो मात्रामा काजु आयात हुन्छ। हाम्रै तराईका फाँटहरू बाँझै राखेर हामी विदेशी काजु महँगोमा किनिरहेका छौँ। जबकि, हाम्रो हावापानी र माटो काजु खेतीका लागि ‘सुनमा सुगन्ध’ जस्तै छ।

आउनुहोस्, अब विदेशी काजु किन्ने होइन, आफ्नै बाँझो जमिनमा ‘काजु’ रोपेर विदेशी मुद्रा आर्जन गर्ने (डलर खेती) प्रविधिबारे जानौँ।

१. काजु के हो ? (परिचय)

काजु एनाकार्डिएसि (Anacardiaceae) परिवारमा पर्ने एउटा सदाबहार फल हो। यसको वैज्ञानिक नाम Anacardium occidentale L. हो। यसको फलको आकार मुटुको उल्टो आकार (Inverted Heart) वा मृगौलाजस्तो देखिने हुनाले यसलाई अनौठो फल पनि मानिन्छ।

• बोटको प्रकृति: यो १०–१२ मिटर अग्लो हुन्छ र यसका पातहरू चिउरीका पातजस्तै देखिन्छन्।

• फल: काजुको फल पाक्दा पहेँलो वा कलेजी रङको हुन्छ। हामीले खाने काजुचाहिँ यसको गुदी (Nut) हो।

२. नेपालमा कहाँ–कहाँ हुन्छ खेती ?

नेपालमा काजु खेतीको सम्भावना प्रचुर छ। विशेषगरी तराईका सिराहा, सप्तरी, धनुषा, सुनसरी, उदयपुर लगायतका जिल्लाहरूमा यसको व्यावसायिक खेती गर्न सकिन्छ।

• हावापानी: यो गर्मी र सुख्खा मन पराउने (Sun loving plant) बिरुवा हो। २० देखि ४२ डिग्री सेल्सियस तापक्रम यसका लागि उत्तम मानिन्छ।

• उचाइ: समुद्र सतहबाट ७०० मिटर उचाइसम्म।

• माटो: काजुको सबैभन्दा राम्रो पक्ष भनेको यो रुखो र कम मलिलो माटोमा पनि मज्जाले फल्छ। अन्य बाली नहुने, बलौटे दोमट माटो वा नदी किनारका बगरहरू यसका लागि उपयुक्त हुन्छन्। त्यसैले यसलाई ‘बाँझो जमिनको हीरा’ पनि भनिन्छ।

३. काजु खेती किन गर्ने ? (फाइदाहरू)

1. उच्च बजार मूल्य: बजारमा काजुको मूल्य सधैँ उच्च रहन्छ। यो ‘ड्राई फ्रुट्स’ को राजा मानिन्छ।

2. स्वास्थ्यवर्धक: सुन्तलामा भन्दा ५ गुणा बढी भिटामिन ‘सी’ पाइन्छ। यसमा प्रोटिन २१.२%, चिल्लो पदार्थ ४६.९% र खनिज पदार्थ प्रशस्त हुन्छ।

3. बहुउपयोगी: काजुको प्रयोग मिठाई, केक, जुस, रक्सी, अचार र विभिन्न परिकारमा गरिन्छ।

४. कुन जात रोप्ने ? (उन्नत जातहरू)

पुराना स्थानीय जातहरू फल्न ३ वर्ष लाग्छ र बोट धेरै अग्लो (१४ मिटर) हुन्छ। तर, अब व्यावसायिक खेतीका लागि उन्नत जातहरू विकास भएका छन्:

• प्रमुख जातहरू: भेन्गुर्ला–१, भेन्गुर्ला–२, भेन्गुर्ला–३, भेन्गुर्ला–४ र भेन्गुर्ला–५।

• विशेषता: नयाँ जातका बिरुवाहरू होचा (६ मिटर) हुन्छन् र रोपेको पहिलो वर्षबाटै फल्न सुरु गर्छन्।

• उत्पादन: उन्नत जात (जस्तै: भेन्गुर्ला–५) बाट प्रतिबोट ३१ के.जी. सम्म उत्पादन लिन सकिन्छ।

५. खेती गर्ने सरल तरिका

• खाडल तयारी: बिरुवा रोप्नुभन्दा ६ महिना अगाडि नै १×१×१ मिटरको खाडल खन्नुपर्छ। बिरुवाको दूरी ७–८ मिटर कायम गर्नुपर्छ।

• मलखाद: खाडल पुर्दा माथिल्लो सतहको माटोमा २५–३० के.जी. गोबर मल र ५० ग्राम कीटनाशक (डर्सभान) मिसाएर पुर्नुपर्छ।

• रोप्ने समय: मनसुन सुरु भएपछि (असार–साउन) बिरुवा रोप्नु उत्तम हुन्छ। ग्राफ्टिङ गरिएको भाग माटोभन्दा माथि पर्ने गरी रोप्नुपर्छ।

• सिँचाइ: सुरुको २ वर्ष सुख्खा मौसममा हप्ताको एकपटक पानी दिनुपर्छ। पछि जरा गहिरो जाने हुँदा सिँचाइ नभए पनि बोट मर्देन।

६. रोग तथा किरा नियन्त्रण

काजुमा ‘टी मस्क्युटो बग’ (Tea Mosquito Bug), डाँठ कुहिने र गभारोको समस्या देखिन सक्छ।

• समाधान: बगैँचाको सरसफाइमा ध्यान दिने, मरेका हाँगा काट्ने र कृषि प्राविधिकको सल्लाहमा कीटनाशक प्रयोग गर्ने।

७. लगानी थोरै, आम्दानी धेरै

काजु खेतीको लागि धेरै मलिलो जग्गा चाहिँदैन। सामुदायिक वनको खाली क्षेत्र वा खोला किनारको पर्ती जग्गामा खेती गरेर पनि लाखौँ आम्दानी गर्न सकिन्छ।

• उत्पादन: एक हेक्टर जमिनमा उन्नत जात लगाउँदा १ मेट्रिक टनसम्म उत्पादन हुन्छ।

• बजार: नेपालमै काजुको माग उच्च भएकाले बजारको कुनै समस्या छैन। उल्टै विदेश निर्यात गर्ने सम्भावना पनि उत्तिकै छ।

हामीले परम्परागत खेतीमा मात्रै अल्झिनुभन्दा अब काजु जस्तो नगदे बालीमा हात हाल्ने बेला आएको छ। एकातिर बाँझो जमिनको सदुपयोग हुने, अर्कोतिर देशको पैसा विदेशिनबाट जोगिने। आउनुहोस्, काजु खेती गरौँ, कृषिलाई उद्योगमा बदलौँ।