माथि हेलिकप्टरको घुमाइ, तल किसानको रुवाइ – के छन् त समाधानका विकल्प ?
काठमाडौँ। मनसुन सक्रिय हुन नसक्दा देशका विभिन्न भागमा धान रोपाइँ प्रभावित भएको छ। खेतमा धाँजा फाटेका छन्, लगाएको बाली सुक्न थालेको छ, र किसानहरू आकाशतिर हेरेर पानी पर्खिरहेका छन्। यस्तो अवस्थामा विकसित देशहरूमा आधुनिक सिँचाइ र प्रविधिले किसानलाई राहत दिइरहँदा नेपालमा भने नेता तथा मन्त्रीहरूको हेलिकप्टर सयर र ‘विपद् सङ्कटग्रस्त क्षेत्र’ घोषणामा नै समस्याको समाधान खोजिँदैछ, जसले किसानको खेतमा एक थोपा पानी पनि पुग्दैन।
जब विदेशमा किसानको बालीमा खडेरीको सङ्कट आइपर्छ, तब राज्यका संयन्त्रहरू तुरुन्तै सक्रिय हुन्छन्। सिँचाइका लागि बनाइएका ठुला नहर र कुलोहरू पानीले टनाटन भरिन्छन्। यदि प्राकृतिक स्रोत अपर्याप्त भएमा, अत्याधुनिक प्रविधि प्रयोग गरेर आकाशबाटै पानी छर्किइन्छ। बाली बचाउनका लागि ड्रोन र हेलिकप्टरको प्रयोग सिँचाइ गर्न र आवश्यक पोषक तत्व छर्कनका लागि हुन्छ, अवलोकनका लागि मात्र होइन।
तर विडम्बना, नेपालमा अहिले खडेरीले किसानको भविष्य नै अन्धकार बनाइरहँदा सरकारी प्राथमिकता फरक देखिन्छ। नेता र मन्त्रीहरू हेलिकप्टरमा चढेर प्रभावित क्षेत्रको हवाई निरीक्षण गर्छन्, जमिनको पीडालाई आकाशबाट नियाल्छन् र काठमाडौँ फर्केर ‘विपद् सङ्कटग्रस्त क्षेत्र’ घोषणा गर्छन्। यो घोषणाले किसानलाई तत्काल राहतभन्दा पनि मनोवैज्ञानिक सान्त्वना मात्र दिन्छ। खेतमा पानी नभएसम्म यस्ता घोषणाको कुनै अर्थ रहँदैन भन्ने पीडित किसानहरूको गुनासो छ।
के हुन सक्छन् समाधानका विकल्प ?
हेलिकप्टरबाट खडेरीको अवलोकन गर्नु र सङ्कटग्रस्त क्षेत्र घोषणा गर्नु मात्र पर्याप्त छैन। धान र अन्य बालीनालीलाई खडेरीबाट जोगाउन तत्कालिन र दीर्घकालीन दुवै उपाय अपनाउनु जरुरी छ। निम्न विकल्पहरूमा ध्यान दिन सकिन्छ:
१. तत्कालिन समाधान:
-
सामूहिक पम्पिङ प्रणाली: नजिकैको खोला, नदी वा तालबाट डिजेल वा विद्युतीय पम्प प्रयोग गरी सामूहिक रूपमा पानी तानेर खेतसम्म पुर्याउने व्यवस्था मिलाउने। यसका लागि सरकारले इन्धन वा बिजुलीमा अनुदान दिन सक्छ।
-
ड्रोन प्रविधिको वास्तविक प्रयोग: अवलोकनका लागि मात्र नभई, पानी वा बालीलाई चाहिने तरल मल छर्कनका लागि ड्रोनको प्रयोग गर्न सकिन्छ। यसले कम पानीमा पनि बालीलाई केही हदसम्म जोगाउन मद्दत गर्छ।
-
अस्थायी सिँचाइ कुलो: छोटो दूरीमा पानीको स्रोत छ भने स्थानीय तह र किसानको सहकार्यमा अस्थायी कुलो खनेर पानी ल्याउन सकिन्छ।
२. दीर्घकालीन समाधान:
-
सिँचाइ पूर्वाधारमा लगानी: “सदाबहार सिँचाइ” को अवधारणासहित ठुला र मझौला सिँचाइ आयोजनाहरूलाई युद्धस्तरमा अगाडि बढाउने। पुराना नहरहरूको मर्मतसम्भार र स्तरोन्नति गर्ने।
-
खडेरी-सहिष्णु बालीको प्रवर्द्धन: कृषि अनुसन्धान परिषद् (नार्क) ले विकास गरेका कम पानीमा पनि उत्पादन दिन सक्ने धान तथा अन्य बालीका जातहरू किसानसम्म पुर्याउने।
-
आकाशे पानी सङ्कलन र भण्डारण: वर्षायामको पानीलाई पोखरी, ताल वा भूमिगत जलाशयमा भण्डारण गर्ने प्रविधिलाई हरेक स्थानीय तहमा विस्तार गर्ने। यसले सुक्खायाममा सिँचाइ गर्न मद्दत गर्छ।
-
आधुनिक सिँचाइ प्रणाली: थोपा सिँचाइ (Drip Irrigation) र फोहोरा सिँचाइ (Sprinkler Irrigation) जस्ता पानीको बचत गर्ने प्रविधिमा किसानलाई अनुदान दिएर आकर्षित गर्ने।
-
कृषि बिमा र राहत कोष: बाली बिमालाई अनिवार्य र प्रभावकारी बनाउने। खडेरी वा अन्य प्राकृतिक प्रकोपका लागि एक समर्पित “कृषि राहत कोष” स्थापना गर्ने, ताकि घोषणामा मात्र नभई किसानलाई वास्तविक आर्थिक राहत दिन सकियोस्।
-
मौसम पूर्वानुमान र पूर्वसूचना प्रणाली: किसानहरूलाई मौसमसम्बन्धी सही र समयमै जानकारी दिने प्रणालीको विकास गर्ने ताकि उनीहरूले सोहीअनुसार बाली लगाउने वा जोगाउने योजना बनाउन सकून्।
किसानको आँसु आकाशबाट देखिँदैन, त्यसलाई खेतको आलीमा गएरै बुझ्नुपर्छ। हेलिकप्टरको सयर र खोक्रो घोषणाले किसानको पेट भरिँदैन, न त खेत नै सिञ्चिन्छ। अबको आवश्यकता भनेको प्रतिक्रियात्मकभन्दा पनि योजनाबद्ध र भविष्यमुखी कदम चाल्नु हो। जबसम्म सिँचाइ पूर्वाधार र आधुनिक प्रविधि किसानको खेतसम्म पुग्दैन, तबसम्म हरेक वर्ष नेपालले यस्तै खडेरीको नियति भोगिरहनुपर्नेछ।