आँप खेती: फुल खेल्नेदेखि चिचिला लाग्ने बेलासम्मको स्याहार र रोग-कीरा व्यवस्थापन
वसन्त ऋतुको आगमनसँगै नेपालका तराई तथा मध्य-पहाडी भेगका आँपका बगैँचाहरू पहेँलपुर फुलले ढकमक्क हुन्छन्। रूखभरि फुल देख्दा किसानको मन जति फुरुङ्ग हुन्छ, यो समय त्यति नै संवेदनशील पनि मानिन्छ। आँपमा फुल खेल्ने र चिचिला लाग्ने अवस्था भनेको उत्पादनको ‘निर्णायक घडी’ हो। यही समयमा रोग र कीराको आक्रमण भयो वा उचित स्याहार पुगेन भने वर्षभरिको मिहिनेत खेर जान सक्छ। त्यसैले, आँपको बढी उत्पादन लिन फुल खेल्दै गरेको र चिचिला लाग्दै गरेको अवस्थामा विशेष ध्यान पुर्याउनु नितान्त आवश्यक छ।
भर्खरै फुल खेल्दै गरेको (कोपिला अवस्थामा) आँपमा मुख्यतया खरानी रोग र डढुवा रोगको प्रकोप बढी देखिन्छ। सुख्खा र बदली भएको मौसममा फुल र कलिला पातहरूमा सेतो पाउडर छरेजस्तो ढुसी देखिन्छ, जसलाई खरानी रोग भनिन्छ। यसले बिस्तारै फुललाई कालो बनाएर सुकाइदिन्छ। त्यस्तै, हावाहुरी चल्दा र अलिअलि पानी पर्दा डढुवा रोग (एन्थ्राक्नोज) सक्रिय हुन्छ, जसले फुललाई आगोले डढेको जस्तो कालो बनाउँछ। यी रोगहरूबाट फुललाई जोगाउन फुल निस्कन सुरु हुनेबित्तिकै (फक्रिनु अघि नै) घुलनशील सल्फर वा हेक्जाकोनाजोल र डढुवाका लागि म्यानकोजेब जस्ता ढुसीनाशक विषादी पानीमा मिसाएर छर्कनुपर्छ।
रोगका साथसाथै यो बेला ‘फड्के कीरा’ (Mango Hopper) को पनि उस्तै बिगबिगी हुन्छ। हाँगा हल्लाउँदा भुर्रर उड्ने यी साना कीराले फुलको रस चुसेर सुकाइदिन्छन्। रस चुस्ने क्रममा यिनले एक प्रकारको गुलियो पदार्थ निकाल्छन्, जसमा कालो ढुसी (Sooty Mold) पलाउँछ र फुल पूरै मोसो दलेजस्तो कालो हुन्छ। यसो हुँदा फुलमा परागसेचन हुन पाउँदैन। यसको नियन्त्रणका लागि इमिडाक्लोप्रिड जस्ता कीरानाशक विषादीको प्रयोग गर्नुपर्छ। किसानले ढुसीनाशक र कीरानाशक विषादीलाई एउटै ड्रममा मिसाएर फुल निस्कनेबित्तिकै छर्कन सक्छन्।
फुलको स्याहार गर्दा किसानले एउटा कुरामा भने महा-सावधानी अपनाउनुपर्छ। जब फुल पूरै फक्रिएर पहेँलो हुन्छ र सुगन्ध आउन थाल्छ, त्यतिबेला भुलवश पनि कुनै कडा विषादी छर्कनु हुँदैन। यो समयमा आँपमा परागसेचन गराउन मौरी, झिँगा र अन्य भुनभुनाउने मित्र-कीराहरू आउँछन्। फुलेको बेला विषादी हाल्दा ती मित्र-कीरा मर्छन्, परागसेचन हुन पाउँदैन र आँपमा फल लाग्दैन। त्यसैले विषादी कि त फुल फक्रिनु अघि हाल्नुपर्छ, कि त चिचिला लागिसकेपछि मात्र हाल्नुपर्छ।
फुल फुलेर झरिसकेपछि जब केराउ वा चनाको दाना जत्रा चिचिला लाग्न थाल्छन्, तब आँपको अर्को चुनौतीपूर्ण चरण सुरु हुन्छ। यो बेला धेरै किसानको मुख्य गुनासो ‘चिचिला झर्ने समस्या’ हुने गर्छ। चिचिला झर्नुको पछाडि लामो खडेरी (पानीको कमी), सूक्ष्म पोषक तत्त्वको अभाव वा कीराको आक्रमण मुख्य कारण हुन्। यसका साथै यो समयमा ‘मिलिबग’ नामक कपास जस्तो सेतो कीराले पनि चिचिला र डाँठको रस चुसेर नोक्सान गर्छ।
चिचिलालाई झर्नबाट जोगाउन र स्वस्थ राख्न चना जत्रा चिचिला लागेपछि बगैँचामा आवश्यकता अनुसार हल्का सिँचाइ गर्नुपर्छ, तर जरामा धेरै पानी जम्न दिनु हुँदैन। यो समय दोस्रो पटक विषादी छर्कने उत्तम समय पनि हो। बाँकी रहेका फड्के कीरा, मिलिबग र ढुसी रोगबाट चिचिलालाई जोगाउन कीरानाशक र ढुसीनाशक विषादीका साथै ‘प्लानोफिक्स’ (Planofix) जस्ता हर्मोन वा सूक्ष्म पोषक तत्त्व (Micro-nutrients) मिसाएर छर्कनाले चिचिला झर्ने समस्यालाई धेरै हदसम्म कम गर्न सकिन्छ।
समग्रमा भन्नुपर्दा, आँप खेतीमा ‘समयमै गरिएको स्याहार’ नै सफलताको साँचो हो। फुल आउँदा रोग-कीराको पहिचान गरी उपचार गर्ने, फुल फुलिरहेको बेला मित्र-कीरालाई काम गर्न दिने र चिचिला लागेपछि उचित सिँचाइ तथा पोषणको व्यवस्था गर्न सकेमा यस वर्ष आँपको लटरम्म उत्पादन लिन सकिन्छ। विषादीको प्रयोग गर्दा सधैँ सुरक्षित पहिरन लगाऔँ र कुनै दुविधा भएमा कृषि प्राविधिकको सल्लाहलाई अनुसरण गरौँ।