टिमुर खेती सुरु गर्नुहोस्: न बाँदरले खान्छ, न त बजारको चिन्ता छ
नेपालका पहाडी जिल्लाहरूमा अहिले बाँदर, बँदेल र मृग जस्ता जंगली जनावरले बालीनाली सखाप पारेपछि किसानहरू ठूलो मर्कामा परेका छन्। धेरै ठाउँमा त खेती गर्नै नसकिने भएपछि जग्गा बाँझो राख्नुपर्ने बाध्यता छ। यस्तो चुनौतीपूर्ण समयमा टिमुर खेती किसानहरूका लागि एउटा अचूक र लाभदायी विकल्पको रूपमा उदाएको छ। टिमुरको बोटभरि तिखा काँडाहरू हुने र यसको फल तथा पातमा एउटा विशिष्ट प्रकारको कडा गन्ध हुने भएकाले बाँदर, बँदेल वा अन्य कुनै पनि जंगली जनावरले यसलाई छुँदैनन् र क्षति पुऱ्याउँदैनन्। जनावरको डरले खेती छोडेर सहर पस्नुपर्ने अवस्थामा रहेका किसानहरूका लागि टिमुर साँच्चै नै “भीर-पाखाको बरदान” सावित भएको छ।
समुद्री सतहदेखि १२०० देखि २५०० मिटरको उचाइमा पाइने टिमुर (Zanthoxylum armatum) अन्य बाली नहुने रुखो, बलौटे र ढुङ्गेनी भीर-पाखामा पनि सजिलै फस्टाउँछ। २ देखि ६ मिटर सम्म अग्लो हुने यो काँडेदार झाडी वर्गको बिरुवालाई खासै गोडमेल वा हेरचाहको आवश्यकता पर्दैन, जसले गर्दा श्रम र लागत दुवै कम लाग्छ। साउन-भदौमा बिरुवा रोपेपछि केही वर्षमै यसले उत्पादन दिन थाल्छ। एउटा परिपक्व बोटले वार्षिक २ देखि ४ केजीसम्म फल दिन्छ। जंगली जनावरले नखाने भएकाले यसको सुरक्षाका लागि बार-बन्देज वा रातभर जाग्राम बस्नुपर्ने झन्झट हुँदैन, जसले गर्दा किसानहरूले निर्धक्क भएर खेती विस्तार गर्न सक्छन्।
आर्थिक दृष्टिकोणले हेर्दा टिमुर अहिले “कालो सुन” कै रूपमा स्थापित भएको छ। हाल बजारमा गुणस्तर अनुसार टिमुरको दाना प्रतिकिलो ६०० देखि ९०० रुपैयाँसम्ममा सजिलै बिक्री हुन्छ। अझ यसको सुगन्धित तेल (Essential Oil) निकालेर बेच्न सके अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा प्रति केजी १५,००० देखि २०,००० रुपैयाँसम्म आम्दानी गर्न सकिन्छ। नेपालको सुर्खेत, सल्यान, जाजरकोट र प्युठान जस्ता जिल्लाबाट उत्पादित टिमुर अहिले फ्रान्स, जर्मनी र जापान जस्ता देशहरूमा “Nepal Pepper” को नामले निर्यात भइरहेको छ। औषधीय गुणले युक्त टिमुरको माग दन्तमञ्जन, साबुन र अत्तर बनाउन विश्वभर बढ्दो छ।
अत: बाँदरको आतङ्कले खेतीयोग्य जमिन बाँझो छोडेका किसानहरूका लागि टिमुर खेती आम्दानीको दिगो स्रोत बन्न सक्छ। थोरै लगानी र कम मेहनतमा पनि भीर-पाखाको सदुपयोग गर्दै यसलाई व्यावसायिक रूपमा अगाडि बढाउन सके ग्रामीण रोजगारी सिर्जना हुनुका साथै नेपालको व्यापार घाटा कम गर्न यसले ठूलो मद्दत पुऱ्याउँछ। जंगली जनावरसँग लड्नुभन्दा तिनीहरूले नोक्सान नगर्ने टिमुर जस्ता बहुमूल्य बुटीको खेती गर्नु नै आजको आवश्यकता र बुद्धिमानी हो।