ओखर खेती गर्नुभएको छ ? बगैँचामा यी रोग देखिए उत्पादन घट्न सक्छ
ओखर खेती त गर्नुभयो, तर आफ्नो ओखरको बगैँचामा पातमा खैरो–कालो धब्बा देखिने, कलिला हाँगा टुप्पाबाट सुक्दै जाने, फल कुहिने वा बोट नै ओइलाउँदै जाने समस्या देखिएर चिन्तित हुनुहुन्छ? विशेषगरी बढी आर्द्रता, लगातार वर्षा, कुहिरो तथा बगैँचामा पानी जम्ने अवस्था हुँदा ओखरमा विभिन्न रोगको प्रकोप बढ्न सक्छ। समयमै रोग पहिचान गरी बगैँचा सफा राख्ने, पानीको उचित निकास गर्ने र आवश्यक व्यवस्थापन नगरेमा पात तथा फल झर्ने मात्र होइन, हाँगा र पूरै बोटसमेत सुक्न सक्छ।
ओखरमा देखिन सक्ने प्रमुख रोगहरू र तिनको सामान्य व्यवस्थापन यसप्रकार छन्।
१. खैरो पात थोप्ले रोग (Anthracnose Leaf Blotch)
लक्षण
यो रोग Gnomonia leptostyla नामक ढुसीबाट लाग्छ। बढी आर्द्रता र गर्मी मौसममा यसको प्रकोप बढी हुन सक्छ। रोग लागेपछि कलिला हाँगा तथा स–साना फलमा सुरुमा खैरो धब्बा देखिन्छन्। समयसँगै यी धब्बा ठूला हुँदै जान्छन्। रोगको प्रकोप बढ्दै जाँदा पात र फल झर्न थाल्छन्, जसले उत्पादनमा समेत असर पुर्याउन सक्छ।
व्यवस्थापन
- बगैँचामा झरेका पात तथा फलहरू नियमित रूपमा संकलन गरी नष्ट गर्ने।
- बगैँचा सफासुग्घर राख्ने।
- नयाँ पालुवा पलाउन सुरु भएसँगै १ प्रतिशत बोर्डो मिश्रण वा कपर अक्सिक्लोराइड २ ग्राम प्रतिलिटर पानीमा मिसाएर १०–१५ दिनको फरकमा २–३ पटक बिरुवा राम्ररी भिज्ने गरी छर्कन सकिन्छ।
२. टुप्पा सुक्ने रोग (Die Back)
लक्षण
यो रोग Glomerella cingulata नामक ढुसीसँग सम्बन्धित हुन्छ। सुरुमा पातमा खैरा थोप्ला देखिन्छन्। पछि ती थोप्ला बढ्दै गएर पातको ठूलो भाग ढाक्छन् र पात झर्न सक्छ। कलिला हाँगाहरू टुप्पाबाट कालो हुँदै क्रमशः सुक्दै जान्छन्। रोगको प्रकोप धेरै भएमा साना बोटहरू पूरै सुक्न सक्छन्।
व्यवस्थापन
- बगैँचाको सरसफाइमा विशेष ध्यान दिने।
- रोग लागेका पात तथा हाँगाहरू काटेर बगैँचाबाट हटाई सुरक्षित रूपमा नष्ट गर्ने।
- १ प्रतिशत बोर्डो मिश्रण वा कपर अक्सिक्लोराइड २ ग्राम प्रतिलिटर पानीमा मिसाएर १०–१५ दिनको फरकमा २–३ पटक बिरुवा राम्ररी भिज्ने गरी छर्कन सकिन्छ।
३. डढुवा रोग (Blight)
लक्षण
यो रोग Xanthomonas arboricola pv. juglandis नामक ब्याक्टेरियाबाट लाग्छ। पातमा पानीले भिजेको जस्तो देखिने दाग देखा पर्छन्। पछि पहेँलो वा हरियो घेरा भएको खैरोदेखि कालो धब्बा बन्न सक्छ। कलिला फलहरू झर्न सक्छन् भने छिप्पिएका फलहरू कालो भएर चाउरिन सक्छन्। यो रोगले विशेषगरी पात, फूल तथा फलमा असर गर्छ।
बढी वर्षा, कुहिरो तथा तुवाँलोका कारण पात र बोट लामो समयसम्म ओसिलो रहने अवस्था हुँदा रोग फैलिन अनुकूल वातावरण बन्न सक्छ।
व्यवस्थापन
- भुइँमा झरेका पात तथा फल संकलन गरी नष्ट गर्ने।
- बगैँचा सफासुग्घर राख्ने।
- नयाँ पालुवा पलाउन सुरु भएपछि १ प्रतिशत बोर्डो मिश्रण वा कपर अक्सिक्लोराइड २ ग्राम प्रतिलिटर पानीमा मिसाएर १०–१५ दिनको फरकमा २–३ पटक छर्कन सकिन्छ।
४. फेद तथा जरा कुहिने रोग (Foot and Root Rot)
लक्षण
यो रोग Phytophthora समूहका रोगजनकका कारण हुन सक्छ। फेदमा चोटपटक लागेमा, माटोमा बढी चिस्यान भएमा तथा संक्रमित बिरुवा प्रयोग गर्दा यसको जोखिम बढ्न सक्छ।
संक्रमित बोट बिस्तारै ओइलाउँदै जान्छ। एकातर्फका हाँगा सुक्दै जाने, टुप्पाबाट हाँगा सुक्ने र क्रमशः पूरै बोट कमजोर हुँदै जाने लक्षण देखिन सक्छन्। रोग गम्भीर भएमा अन्ततः पूरै बोट सुकेर नष्ट हुन सक्छ।
व्यवस्थापन
- बगैँचा सफासुग्घर राख्ने।
- माटोमा आवश्यक चिस्यान कायम राख्ने तर पानी जम्न नदिने।
- बगैँचामा पानीको उचित निकासको व्यवस्था गर्ने।
- गोडमेल वा खनजोत गर्दा ओखरको जरा तथा काण्डमा चोटपटक लाग्न नदिने।
- हिउँदमा काटछाँट तथा गोडमेल गरेपछि आवश्यकताअनुसार जरा भिज्ने गरी बोर्डो मिश्रणबाट ड्रेन्चिङ गर्ने तथा काण्डमा बोर्डो पेस्ट लगाउने।
ओखर बगैँचामा रोग लागिसकेपछि उपचार गर्नुभन्दा रोग फैलिन नदिनु अझ प्रभावकारी हुन्छ। त्यसैले नियमित रूपमा पात, हाँगा, फूल, फल तथा बोटको फेद निरीक्षण गर्नुहोस्। झरेका पात तथा फल बगैँचामै थुपारेर नराख्नुहोस्। पानी जम्ने अवस्था भए तत्काल निकासको व्यवस्था गर्नुहोस् र रोगी हाँगा तथा पातलाई स्वस्थ बोटबाट अलग गरी नष्ट गर्नुहोस्।
महत्त्वपूर्ण नोट: कुनै पनि विषादी वा ढुसीनाशक/जीवाणुनाशक प्रयोग गर्नुअघि आफ्नो बगैँचामा देखिएको समस्या रोग नै हो कि अन्य कारण हो भन्ने कुरा कृषि विज्ञ वा नजिकैको कृषि प्राविधिकबाट पहिचान गराउनुहोस्। विषादी प्रयोग गर्दा नेपालमा दर्ता/अनुमोदित उत्पादन मात्र प्रयोग गरी उत्पादनको लेबलमा उल्लेख गरिएको मात्रा, विधि र सुरक्षा सावधानी पालना गर्नुहोस्।