आँक : उपयोगी तर सावधानीपूर्वक प्रयोग गर्नुपर्ने वनस्पति

आँक, आकन्द वा अर्क (Calotropis gigantea) नेपालका तराई तथा तल्लो पहाडी क्षेत्रमा पाइने बहुवर्षीय वनस्पति हो। खेतबारीका डिल, बाटोछेउ तथा खुला र सुख्खा जमिनमा आफैं उम्रिने यस वनस्पतिको पात बाक्लो हुन्छ भने फूल सेतो वा बैजनी–सेतो रंगको हुन्छ। यसको डाँठ वा पात भाँच्दा निस्कने सेतो चोप यसको प्रमुख पहिचान हो।

आयुर्वेदमा आँकलाई ‘अर्क’ भनिन्छ र परम्परागत रूपमा यसको जरा, पात, फूल तथा अन्य भागको प्रयोग विभिन्न औषधीय प्रयोजनमा गरिँदै आएको पाइन्छ। आयुर्वेदिक दृष्टिले यसलाई उष्ण तथा तीक्ष्ण प्रकृतिको वनस्पति मानिन्छ र विशेषगरी वात तथा कफसँग सम्बन्धित केही अवस्थाका लागि प्रयोग गर्ने परम्परा छ। बाहिरी प्रयोगका रूपमा पात तताएर दुखेको वा सुन्निएको स्थानमा राख्ने तथा केही औषधीय तयारीमा यसको प्रशोधित भाग प्रयोग गर्ने उल्लेख पाइन्छ।

आँकको धार्मिक महत्व पनि उत्तिकै छ। हिन्दु परम्परामा यसको फूल भगवान शिवलाई चढाउने चलन छ। विशेषगरी शिवरात्रि तथा अन्य पूजामा आँकको फूल प्रयोग गरिन्छ। सेतो फूल हुने आँक अर्थात् श्वेतार्कलाई लिएर विभिन्न धार्मिक तथा लोकविश्वाससमेत प्रचलित छन्। यस्ता विश्वासलाई भने धार्मिक तथा सांस्कृतिक परम्पराका रूपमा बुझ्नुपर्छ।

तर आँकलाई सामान्य जडीबुटी सम्झेर आफूखुसी प्रयोग गर्नु सुरक्षित हुँदैन। यसको सेतो चोपमा शरीरमा असर गर्न सक्ने जैविक सक्रिय पदार्थ हुन्छन्। चोपले छालामा जलन वा एलर्जी गराउन सक्छ र आँखामा परेमा गम्भीर समस्या निम्त्याउन सक्छ। यसको कुनै भाग चिकित्सकीय सल्लाहबिना सेवन गर्नु पनि जोखिमपूर्ण हुन सक्छ।

आधुनिक अनुसन्धानले आँकमा विभिन्न जैविक सक्रिय यौगिकहरू रहेको देखाएको भए पनि यसका सबै परम्परागत औषधीय दाबी मानिसमा प्रमाणित उपचार हुन् भन्न मिल्दैन। त्यसैले आँकलाई ‘सबै रोग निको पार्ने औषधि’का रूपमा प्रचार गर्नु उचित हुँदैन।

यसरी हेर्दा आँक धार्मिक, सांस्कृतिक तथा आयुर्वेदिक दृष्टिले महत्वपूर्ण वनस्पति हो। तर यसको उपयोगिता जति महत्वपूर्ण छ, सावधानी पनि त्यति नै आवश्यक छ। औषधीय प्रयोजनका लागि प्रयोग गर्नुपरेमा योग्य आयुर्वेद चिकित्सक वा स्वास्थ्यकर्मीको सल्लाह लिएर मात्र प्रयोग गर्नु उचित हुन्छ।

( यो लेख Calotropis gigantea सम्बन्धी Royal Botanic Gardens, Kew को Plants of the World Online, नेपालमा गरिएको ethnobotanical अध्ययन तथा आँकको औषधीय गुण र विषाक्ततासम्बन्धी प्रकाशित वैज्ञानिक अनुसन्धान तथा समीक्षाहरूमा आधारित भएर तयार गरिएको हो। आयुर्वेदिक प्रयोगसम्बन्धी जानकारीलाई परम्परागत ज्ञानका रूपमा र वैज्ञानिक अनुसन्धानबाट प्राप्त तथ्यलाई प्रमाणमा आधारित जानकारीका रूपमा छुट्टाछुट्टै प्रस्तुत गरिएको छ।)