मौरीको स्वर्ग र प्रकृतिको उपहार: कसरी बन्न सक्छ चिउरी खेती ग्रामीण अर्थतन्त्रको बलियो मेरुदण्ड ?
नेपालको मध्य-पहाडी भेगको भिरालो र खोँचहरूमा प्राकृतिक रूपमै पाइने चिउरी (Diploknema butyracea) एउटा यस्तो वनस्पति हो, जसलाई यसको बहुआयामिक उपयोगिताका कारण ‘पहाडको कल्पवृक्ष’ मानिन्छ। विशेषगरी सीमान्तकृत चेपाङ समुदायको जीवन पद्धतिसँग अन्योन्याश्रित सम्बन्ध रहेको यो रुख केवल एउटा वनस्पति मात्र नभई सांस्कृतिक धरोहर पनि हो। चेपाङ जातिमा छोरीलाई दाइजोका रूपमा चिउरीको रुख दिने परम्पराले यसको आर्थिक र भावनात्मक महत्वलाई दर्शाउँछ। समुद्री सतहबाट २०० देखि १५०० मिटरसम्मको उचाइमा फस्टाउने यो रुखले एकातिर भिरालो जमिनमा भू-क्षय रोकेर वातावरण संरक्षणमा योगदान दिन्छ भने अर्कोतिर ग्रामीण समुदायका लागि भोकमरीको सारथि र आयआर्जनको बलियो स्रोत बनेको छ।
चिउरीको सबैभन्दा आकर्षक पक्ष यसको फल र यसबाट प्राप्त हुने रस (Nectar) हो। वैशाखदेखि असारसम्म चिउरी फुल्ने र फल्ने मुख्य मौसम हो। यसको सेतो र सुगन्धित फूलमा प्रशस्त मात्रामा रस हुने हुनाले यो मौरी पालनका लागि सर्वोत्तम मानिन्छ। चिउरीको फेदमा मौरीका घारहरू राख्दा मौरीले संकलन गर्ने ‘चिउरी मह’ (Herbal Honey) स्वाद र औषधीय गुणका दृष्टिले विश्वमै उत्कृष्ट मानिन्छ। यो मह पूर्ण रूपमा प्राङ्गारिक हुनुका साथै यसमा विशेष प्रकारको सुगन्ध हुन्छ, जसको बजारमा उच्च माग छ। यसरी चिउरी खेतीले मौरी पालक कृषकहरूका लागि दोहोरो फाइदा पुर्याउँछ एकातिर मौरीले परागसेचन गरी चिउरीको उत्पादन बढाउँछ भने अर्कोतिर गुणस्तरीय मह उत्पादन हुन्छ।
चिउरीको पाकेको पहेंलो फल खानुको मजा छुट्टै हुन्छ। यो फल अत्यन्तै स्वादिलो, गुलियो र रसिलो हुन्छ। ग्रामीण भेगमा यसलाई ‘प्रकृतिको मिठाई’ समेत भनिन्छ। फलको गुदी खाएपछि बाँकी रहने बियाँ (कोर) बाट निकालिने घिउ चिउरीको सबैभन्दा मूल्यवान उत्पादन हो। चिउरीको घिउ पूर्णतः कोलेस्ट्रोल रहित हुने हुनाले यो मुटुका बिरामीहरूका लागि उपयोगी हुन्छ। यसलाई तरकारी पकाउन, सेलरोटी वा मिठाई बनाउन र शरीरमा मालिस गर्न प्रयोग गरिन्छ। यति मात्र होइन, चिउरीको घिउबाट उच्च गुणस्तरको साबुन, लोसन र सौन्दर्य प्रसाधनहरू समेत बनाइन्छ। घिउ निकालिसकेपछि बाँकी रहने पिनालाई खेतबारीमा प्रयोग गर्दा यसले माटोका हानिकारक किराहरू मार्ने र प्राकृतिक मलको काम गर्ने हुनाले यो व्यावसायिक कृषिका लागि पनि वरदान साबित भएको छ।
चिउरी खेतीको विस्तार र संरक्षण गर्ने हो भने यसले नेपालको ग्रामीण अर्थतन्त्रमा कायापलट ल्याउन सक्छ। असार-साउनमा बीउ संकलन गरी नर्सरीमा बिरुवा तयार पारेर भिरालो जग्गामा वृक्षारोपण गर्न सकिन्छ। रोपेको ६ देखि ८ वर्षमा उत्पादन दिन थाल्ने र ५०-७० वर्षसम्म फल दिइरहने हुनाले यो दीर्घकालीन आम्दानीको स्रोत हो। हिउँदको समयमा जब अन्य घाँसपातको अभाव हुन्छ, तब चिउरीको पोषिलो पातले पशुवस्तुको दूध उत्पादन बढाउन मद्दत गर्छ। यसरी जरादेखि टुप्पोसम्म उपयोगिता नै उपयोगिता भएको चिउरीलाई व्यावसायिक रूपमा ब्रान्डिङ गर्न सकेमा यसले ‘हरित रोजगारी’ सिर्जना गर्नुका साथै नेपाललाई अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा ‘चिउरीको देश’ का रूपमा चिनाउन ठूलो सहयोग पुग्ने देखिन्छ।