प्रकृति, संस्कृति र सिंचाइको त्रिवेणी: बालीको ‘सुबाक’ प्रणालीबाट नेपालले के सिक्ने ?
सुन्दा धेरैलाई अचम्म लाग्न सक्छ – के धान फल्ने खेतका गह्राहरू पनि विश्व सम्पदा सूचीमा पर्न सक्छन् ? इन्डोनेशियाको बाली टापु भन्ने बित्तिकै धेरैको मानसपटलमा सुन्दर समुद्री किनारको चित्र आउँछ। तर, बालीको वास्तविक पहिचान त्यहाँका भिरालो पहाडमा रहेका हरिया ‘सिँढीदार धानखेत’ र ती खेतलाई जीवित राख्ने हजार वर्ष पुरानो ‘सुबाक’ सिंचाइ प्रणाली हो। सन् २०१२ मा युनेस्को (UNESCO) को विश्व सम्पदा सूचीमा सूचीकृत यो प्रणाली केवल इन्जिनियरिङको नमुना मात्र नभएर मानिस, प्रकृति र आध्यात्मिकताको एउटा अद्वितीय संगमको रूपमा विश्वभर चर्चित छ।
के हो ‘सुबाक’ र यसको दर्शन ?
‘सुबाक’ बालीका किसानहरूको एउटा लोकतान्त्रिक र सामूहिक संगठन हो, जसले ९औँ शताब्दीदेखि धानखेतमा पानीको बाँडफाँड गर्दै आएको छ। यस प्रणालीको मेरुदण्ड बालीको प्राचीन दर्शन ‘त्रि हित करणा’ (Tri Hita Karana) मा टिकेको छ। यस दर्शनले ईश्वर, मानिस र प्रकृतिबीचको सामञ्जस्यतालाई जोड दिन्छ।
हरेक सुबाकको केन्द्रमा एउटा ‘जल मन्दिर’ हुन्छ, जहाँबाट पानीको वितरण नियन्त्रण गरिन्छ। पानीलाई भगवानको उपहार मानिने हुनाले यहाँ पानीको बाँडफाँडमा कहिल्यै विवाद हुँदैन। सामूहिक निर्णय र बराबरीको सिद्धान्तका आधारमा माथिल्लो भेगबाट बाँसका पाइप र ढुंगाका नहर हुँदै तल्लो तहसम्म न्यायोचित रूपमा पानी पुर्याइन्छ। जैविक विविधताको संरक्षण गर्दै पहाडी भूबनोट अनुसार गरिने यो खेती प्रणाली वातावरणीय दृष्टिकोणले समेत उत्कृष्ट मानिन्छ।
कृषि र पर्यटनको सफल ‘फ्युजन’
सुबाक प्रणालीले बालीको अर्थतन्त्रलाई नयाँ उचाइ दिएको छ। यहाँका जातिलुविह र तेगालालाङ जस्ता धानखेतहरू हेर्नकै लागि वार्षिक लाखौँ पर्यटक पुग्ने गर्छन्। यसले गर्दा त्यहाँका किसानले धान मात्र बेच्दैनन्, पर्यटनबाट पनि उत्तिकै आम्दानी गरिरहेका छन्। कृषि कार्यलाई केवल जीविकोपार्जनको माध्यम मात्र नबनाई सांस्कृतिक गौरव र पर्यटकीय आकर्षणको रूपमा विकास गरिएको यो संसारकै एउटा सफल मोडल हो।
नेपालको सन्दर्भ र पाठ
नेपाल र बालीको भौगोलिक बनोटमा निकै समानता छ। नेपालका पहाडमा पनि यस्तै मनमोहक सिँढीदार खेतहरू छन्। तर, विडम्बनाको कुरा, कृषि प्रधान देश भएर पनि नेपालले वार्षिक अर्बौँ रुपैयाँको चामल आयात गरिरहेको छ। बालीको सुबाक प्रणालीबाट नेपालले महत्त्वपूर्ण पाठ सिक्न सक्ने विज्ञहरू बताउँछन्।
नेपालमा पनि प्राचीन समयदेखि ‘राजकुलो’ र सामूहिकतामा आधारित ‘पर्म’ जस्ता उत्कृष्ट प्रणालीहरू प्रचलनमा थिए, जुन अचेल संरक्षणको अभावमा हराउँदै गएका छन्। नेपालका लमजुङ, कास्की र अन्य पहाडी जिल्लाका खेतहरूलाई पनि सुबाककै शैलीमा ‘एग्रो-टुरिज्म’ (Agro-Tourism) सँग जोड्न सके युवाहरूलाई वैदेशिक रोजगारीबाट रोकेर आफ्नै माटोमा आकर्षित गर्न सकिने सम्भावना छ।
बालीको सुबाकले प्रमाणित गरिदिएको छ कि यदि प्रकृति र संस्कृतिलाई सम्मान गर्दै सामूहिक रूपमा अघि बढ्ने हो भने हजारौँ वर्षसम्म आत्मनिर्भर रहन सकिन्छ। नेपालले पनि आफ्ना रैथाने सिंचाइ प्रणाली र खेतीपातीलाई ‘संस्कृति र गौरव’ सँग जोड्न सके कृषि क्षेत्रमा ठूलो परिवर्तन ल्याउन ढिला भइसकेको छ।