फर्सीभित्र बीउ उम्रनु : भ्रम, वास्तविकता र वैज्ञानिक सत्य
पछिल्लो समय सामाजिक सञ्जालमा पाकेको फर्सी काट्दा भित्र बीउ उम्रेर बिरुवा पलाएको फोटो भाइरल भएसँगै यसलाई लिएर विभिन्न खालका टीका-टिप्पणीहरू भइरहेका छन्। धेरैले यसलाई अनिष्ट वा अशुभको संकेत भन्दै डर व्यक्त गरेका छन् भने कसैले यसलाई शुभ साइतको रूपमा व्याख्या गरेका छन्। विशेषगरी हाम्रो समाजमा फलभित्रै बीउ उम्रेको देख्दा कुनै दैवी प्रकोप वा नराम्रो हुने डर मान्ने चलन अझै पनि विद्यमान छ। तर, वास्तवमा यो कुनै अलौकिक वा अशुभ घटना नभएर नितान्त एउटा प्राकृतिक र वैज्ञानिक प्रक्रिया हो, जसलाई वनस्पति विज्ञानको भाषामा ‘भिभिपेरी’ (Vivipary) भनिन्छ।
वैज्ञानिक रूपमा हेर्ने हो भने फर्सीभित्र बीउ उम्रनुमा हर्मोनको मुख्य भूमिका हुन्छ। सामान्यतया फलभित्र रहँदा बीउलाई उम्रिन नदिने ‘एब्सिसिक एसिड’ (Abscisic acid) नामक हर्मोन सक्रिय हुन्छ। तर, जब फर्सी धेरै पाक्छ, बोटमै धेरै समय रहन्छ वा लामो समयसम्म भण्डारण गरेर राखिन्छ, तब यो हर्मोनको मात्रा कम हुँदै जान्छ। यस्तो अवस्थामा फर्सीभित्रको ओसिलोपन र बाहिरको न्यानो वातावरणले गर्दा बीउले अंकुरणका लागि अनुकूल परिस्थिति पाउँछ र फलभित्रै बिरुवा पलाउन थाल्छ। यो प्रकृतिको एउटा सामान्य जीवनचक्रको हिस्सा मात्र हो।
यस्तो फर्सी खान हुन्छ कि हुँदैन भन्ने प्रश्नमा वैज्ञानिक र स्वास्थ्य विज्ञहरूका अनुसार यदि फर्सी बाहिरबाट कुहिएको छैन, नराम्रो गन्ध आएको छैन र भित्रको गुदी धेरै नरम वा पानीजस्तो भएको छैन भने यो खानका लागि पूर्ण रूपमा सुरक्षित हुन्छ। यद्यपि, बीउ पलाइसकेपछि त्यसको पोषक तत्व बिरुवाले सोस्ने हुनाले फर्सीको स्वाद अलि खल्लो वा कम गुलियो भने हुन सक्छ। तर, एउटा कुरामा भने विशेष ध्यान दिनुपर्छ—यदि पकाउनुअघि चाख्दा फर्सी धेरै तितो महसुस भयो भने ‘टक्सिक कोइला’ (Toxic Squash Syndrome) को जोखिम हुन सक्ने हुनाले त्यस्तो फर्सी खानु हुँदैन।
सांस्कृतिक दृष्टिकोणले पनि यसलाई डरको रूपमा लिनु आवश्यक छैन। धेरै परम्पराहरूमा फलभित्र नयाँ जीवन पलाउनुलाई वंश वृद्धि र प्रजनन क्षमताको शुभ प्रतीक मानिन्छ। तसर्थ, फर्सीभित्र बिरुवा देख्दैमा आत्तिनुपर्ने कुनै कारण छैन। बरु ती उम्रिएका बीउहरूलाई छुट्टाएर जमिन वा गमलामा रोप्नु विनाश भन्दा सिर्जनालाई प्रश्रय दिनु हो। अतः फर्सीको अवस्था जाँच गरी, तितो नभएको निश्चित गरेर ढुक्कसँग पकाएर खान सकिन्छ र अनावश्यक भ्रमबाट मुक्त रहन सकिन्छ।