सिजन अगावै बजारमा देखिएका तरबुजाको पछाडि लुकेको रसायनको खेती

चर्को गर्मी छिप्पिँदै जाँदा बजारका चोक-चोकमा गाडाभरि राता रहरलाग्दा तरबुजा (Watermelon) र पहेँला खरबुजा (Muskmelon) देखिन थालेका छन्। बाहिरबाट हेर्दा टल्क्क टल्किएका, हेर्दै खाउँ-खाउँ लाग्ने! तर, जब हामी निकै रहर गरेर ती फल घर ल्याउँछौँ र काट्छौँ, तब सुरु हुन्छ असली निराशा।

काट्दा सोचेजस्तो रातो नहुने, स्वाद पटक्कै नभएको खल्लो, अर्कै औषधि जस्तो गन्ध आउने वा भित्रपट्टि कुहिएको जस्तो भेटिने समस्या अहिले धेरैले भोगिरहेका छन्। आखिर किन यस्तो भइरहेको छ? के हामीले पैसा तिरेर स्वास्थ्य किन्दैछौँ कि बिमारी?

व्यापारीको ‘स्वार्थ’ र रसायनको खेती

तरबुजा र खरबुजाको प्राकृतिक सिजन वैशाखको अन्त्यतिरबाट मात्र सुरु हुन्छ। तर बजारमा चैत नलाग्दै यी फलहरू च्यापच्याप्ति आइसकेका छन्। बेला नभई फललाई “पाकेको” देखाउन व्यापारीहरूले केही खतरनाक खेल खेलिरहेका हुन्छन्:

१. कलर इन्जेक्सन (रङको सुई): धेरैजसो तरबुजालाई भित्रबाट गाढा रातो देखाउन ‘इरिथ्रोसिन’ वा ‘सुडान रेड’ जस्ता रङहरू सुईमार्फत भित्र पठाइन्छ। फल काट्दा यो एकदमै लोभलाग्दो रातो देखिन्छ, तर यसको स्वाद हुँदैन।
२. कार्बाइडको कमाल: फललाई बाहिरबाट पहेंलो वा आकर्षक देखाउन ‘क्याल्सियम कार्बाइड’ प्रयोग गरिन्छ। यसले फललाई छिटो पकाउँछ तर यसको मिठास प्राकृतिक हुँदैन।
३. मिठासका लागि स्याकरिन: यदि तरबुजा अस्वाभाविक रूपमा धेरै गुलियो छ तर स्वाद अलि ‘मेटालिक’ (धातुको जस्तो) छ भने सम्झनुहोस्, त्यसमा गुलियो झोल सुईबाट पसाइएको हुन सक्छ।
४. हर्मोनको प्रयोग: फलको आकार छिटो बढाउन ‘अक्सिटोसिन’ जस्ता हर्मोन प्रयोग गरिन्छ, जसले गर्दा फल ठूलो त देखिन्छ तर भित्रबाट खोक्रो वा स्वादहीन हुन्छ।

यस्ता फल खाँदा के हुन्छ?

यी रसायनहरू हाम्रो शरीरका लागि ‘स्लो पोइजन’ (ढिलो विष) हुन्। यस्ता फल खाँदा:

• तत्कालै पखाला लाग्ने, बान्ता हुने र पेट बाउँडिने समस्या हुन्छ।

• टाउको दुख्ने, रिङ्गटा लाग्ने र लामो समयसम्म खाँदा कलेजो र मिर्गौलामा गम्भीर क्षति पुग्छ।

• गर्भवती महिला र बालबालिकाका लागि त यो झनै घातक मानिन्छ।

कसरी बन्ने ‘चलाख’ उपभोक्ता? (चिनौँ असली फल)

अब प्रश्न उठ्छ, बजारमा सबै फल त खराब हुँदैनन्, त्यसोभए राम्रो फल कसरी छान्ने त? यी ५ कुरामा ध्यान दिनुहोस्:

१. ‘फिल्ड स्पट’ हेर्नुहोस्: तरबुजाको एकापट्टि जमीनमा छोएको ठाउँमा पहेँलो वा क्रीम रङको दाग हुनुपर्छ। यदि पुरै तरबुजा चारैतिर हरियो वा चम्किलो छ भने त्यो काँचैमा टिपिएको र रसायनले पकाइएको हुन सक्छ।
२. तौल जाँच्नुहोस्: आफ्नो आकार अनुसार जुन तरबुजा अलि गह्रौँ महसुस हुन्छ, त्यो रसिलो र पाकेको हुन्छ। हल्का फल भित्रबाट सुकेको वा काँचो हुन सक्छ।
३. थपथपाएर सुन्नुहोस्: तरबुजालाई हातले हल्का थपथपाउँदा यदि ‘ढप-ढप’ खालको गहिरो (Dull) आवाज आयो भने त्यो पाकेको हो। यदि ‘टिन-टिन’ वा खाली आवाज आयो भने त्यो काँचो छ।
४. बिउको रङ: प्राकृतिक रूपमा पाकेको तरबुजाको बिउ गाढा कालो वा खैरो हुन्छ। यदि फल एकदमै रातो छ तर बिउ सेता छन् भने सम्झनुहोस्, त्यसमा रङको सुई लगाइएको छ।
५. पानी परीक्षण: फल काटेपछि एक टुक्रा पानीमा हाल्नुहोस्। यदि पानी तुरुन्तै रातो भयो भने त्यसमा मिसावट छ। प्राकृतिक रङ पानीमा सजिलै घुल्दैन।

अहिले बजारमा पाइने धेरैजसो तरबुजा भारतका विभिन्न ठाउँबाट लामो यात्रा तय गरेर आउँछन्। तिनलाई बिग्रन नदिन र आकर्षक देखाउन विभिन्न प्रपञ्च रचिएको हुन्छ। सकेसम्म ‘सिजन’ नहुन्जेल यस्ता फल नखानु नै बुद्धिमानी हुन्छ। यदि खानै परेमा माथिका कुराहरू राम्रोसँग जाँचेर मात्र किन्नुहोस्।

याद राख्नुहोस्: आँखालाई लोभ्याउने सबै कुरा स्वास्थ्यका लागि लाभदायक हुँदैनन्। सचेत बनौँ, स्वस्थ रहौँ!