जंगली जनावरले दुःख दिएर खेतबारी बाँझो राख्दै हुनुहुन्छ ? सुरक्षित विकल्पका रूपमा अपनाउनुहोस् बेसार खेती र कमाउनुहोस् मनग्य आम्दानी
नेपालका ग्रामीण भेगमा पछिल्लो समय बाँदर, दुम्सी, बँदेल लगायतका जंगली जनावरको आतंकले किसानहरू निकै दिक्क भएका छन्। वर्षभरि दुःख गरेर उब्जाएको अन्नबाली भित्र्याउने बेलामा जंगली जनावरले सखाप पारिदिँदा कतिपय किसानहरू खेतीपाती नै छाडेर खेतबारी बाँझो राख्न बाध्य भएका छन्। यस्तो निराशाजनक परिस्थितिमा जंगली जनावरले खासै रुचि नदेखाउने र क्षति नपुर्याउने भएकाले बेसार खेती किसानका लागि एक भरपर्दो र सुरक्षित विकल्पका रूपमा देखा परेको छ। नेपालीहरूको भान्सामा मसला र औषधिका रूपमा सदियौंदेखि प्रयोग हुँदै आएको बेसार, व्यावसायिक खेती र अन्तर्राष्ट्रिय निर्यातका माध्यमबाट किसानको आयआर्जनको बलियो स्रोत बन्न सक्ने देखिएको छ। जिन्जिबेरसी (Zingiberaceae) परिवारमा पर्ने यो कन्दमूल, जसको वानस्पतिक नाम ‘करक्यूमा लोगा’ हो, नेपालको हावापानी र माटोमा सजिलै फस्टाउने बाली हो। परम्परागत ज्ञानमा आधुनिक प्रविधिको सम्मिश्रण गर्न सके यसबाट किसानहरूले मनग्य आम्दानी लिन सक्ने कृषि विज्ञहरू बताउँछन्।
बेसार खेतीका लागि नेपालको अधिकांश भू-भाग उपयुक्त मानिन्छ। विशेषगरी उष्ण हावापानी भएको र समुद्री सतहबाट करिब १२०० मिटरसम्मको उचाइमा यसको सफल खेती गर्न सकिन्छ। पानी नजम्ने, बलौटो दोमट माटो बेसार खेतीका लागि सबैभन्दा उत्तम मानिन्छ भने माटोको अम्लियपन (pH) ५.५ देखि ६.५ सम्म हुनु उपयुक्त हुन्छ। यसको व्यावसायिक खेतीका लागि चैत-वैशाखमा पानी परेपछि जग्गालाई राम्ररी खनजोत गरी तयार गर्नुपर्छ। स्थानीय हलो वा आधुनिक प्रविधिको प्रयोग गरी बनाइएको कुलेसोमा १५–२० सेन्टिमिटरको फरकमा बीउ रोपिन्छ। सामान्यतया, एक रोपनी जग्गाका लागि करिब ७५ देखि १०० केजी बीउ आवश्यक पर्छ। बीउ छनोट गर्दा कम्तिमा दोब्बर टुसा उम्रने मुना भएको ३० देखि ५० ग्रामको गानो छान्नुपर्छ र यसलाई ढुसीजन्य रोगबाट बचाउन २५ ग्राम म्यान्कोजेब र १० ग्राम कार्बोन्डाजिम १० लिटर पानीमा घोलेर आधा घण्टा डुबाई, छायाँमा सुकाएर मात्र रोप्नुपर्छ।
बेसारलाई धेरै मल आवश्यक पर्ने भएकाले मलखादको व्यवस्थापनमा विशेष ध्यान दिनुपर्छ। एक रोपनी जग्गामा ५०–६० डोको (करिब १५०० केजी) राम्ररी पाकेको गोबर मलका साथै जग्गा तयारी गर्दा प्रतिरोपनी ८ केजी डीएपी, ३ केजी युरिया र ४ केजी म्युरेट अफ पोटास प्रयोग गर्नुपर्छ भने रोपेको तीन महिनापछि गोडमेल गर्दा थप २.५ केजी युरिया टपड्रेस गर्नुपर्छ। माटो र मौसमको अवस्था हेरी १०–१२ पटकसम्म सिँचाइको आवश्यकता पर्न सक्छ। रोपाई गरेपछि माटोको चिस्यान जोगाइराख्न र झारपात नियन्त्रण गर्न पातपतिङ्गरले ४–६ सेमी बाक्लो हुनेगरी छापो (Mulching) हाल्नुपर्छ र झारपात नियन्त्रणका लागि बेलाबेलामा गोडमेल गरी माटो खुकुलो बनाइदिनुपर्छ।
उत्पादन बढाउन र रोग प्रतिरोधी क्षमता अभिवृद्धि गर्न उन्नत जातको छनोट महत्त्वपूर्ण हुन्छ। नेपालमा सिफारिस गरिएका र किसानहरूमाझ लोकप्रिय केही उन्नत जातहरूमा नेपालकै कृषि अनुसन्धान केन्द्रहरूबाट विकास गरिएका ‘कपुरकोट हलेदो-१’ र ‘कपुरकोट हलेदो-२’ रहेका छन्, जुन यहाँको हावापानी सुहाउँदो मानिन्छन्। यसका साथै राम्रो उत्पादन दिने सुधारिएको जात ‘सि.आ–१ (CI-1)’ र व्यावसायिक खेतीका लागि सिफारिस गरिएका तथा बेसारको मुख्य तत्व कुरकुमिन (Curcumin) को मात्रा बढी पाइने ‘सगुन’ र ‘सुवर्ण’ जातहरू पनि उत्कृष्ट मानिन्छन्। यी उन्नत जातहरूको प्रयोग र राम्रो हेरचाह गर्दा सामान्यतया रोपेको ९ महिनामा बेसार खन्नका लागि तयार हुन्छ, जसबाट प्रतिरोपनी २ देखि २.५ मेट्रिक टनसम्म काँचो बेसार उत्पादन गर्न सकिन्छ।
खेतीका क्रममा लाग्ने रोग तथा कीराहरूको समयमै पहिचान र रोकथाम गर्नु उत्तिकै जरुरी हुन्छ। बेसारमा मुख्यगरी गानो कुहिने (Rhizome Rot) र पातमा थोप्ले रोग (Leaf Spot) जस्ता ढुसीजन्य रोगहरू लाग्ने गर्दछन्। गानो कुहिने रोग लागेमा बोट पहेँलो हुने र गानो गल्ने हुन्छ, जसको रोकथामका लागि पानी नजम्ने उचित निकासको व्यवस्था गर्ने, घुम्ती बाली अपनाउने र बीउ रोप्नुअघि माथि उल्लेख गरिएअनुसार विषादीले उपचार गर्नुपर्छ। त्यस्तै, पातमा बुट्टा वा थोप्ला पर्ने रोगका लागि म्यान्कोजेब वा कपर अक्सिक्लोराइड २ ग्राम प्रतिलिटर पानीमा मिसाएर छर्कनुपर्छ। कीराहरूमा मुख्य रूपमा डाँठ बुँज्ने गवारो (Shoot Borer) ले दुःख दिने गर्छ, जसले बोटको भित्री भाग खाएर गुभो सुकाइदिन्छ। यसको नियन्त्रणका लागि संक्रमित बोटलाई नष्ट गर्ने र आवश्यकता अनुसार कार्वारिल वा निमजन्य जैविक विषादीको प्रयोग गर्नुपर्छ।
नेपालमा उत्पादित बेसारको बजार आन्तरिक रूपमा मात्र सीमित नभएर अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा समेत यसको माग बढ्दै गएको छ। छिमेकी देश चीनमा नेपाली अर्गानिक बेसारको उच्च माग रहेको छ, जहाँ यसलाई औषधि, रङ र सौन्दर्य प्रशाधनका सामग्री बनाउन व्यापक प्रयोग गरिन्छ। चीनका अतिरिक्त भारत, जर्मनी, स्पेन, फ्रान्स, अमेरिका, र जापान जस्ता देशहरूमा पनि नेपाली बेसार निर्यात हुने गरेको छ। विशेषगरी नेपालको पहाडी भूभाग (जस्तै कर्णाली प्रदेशको सुर्खेत आदि) मा फलेको अर्गानिक बेसार र अदुवा युरोपेली मुलुकहरूमा सिधै निर्यात हुन थालेकाले यसको विश्वव्यापी सम्भावना अझ उजागर भएको छ। नेपाली बेसारमा औषधिय गुणयुक्त ‘कुरकुमिन’ को मात्रा राम्रो हुने भएकाले विदेशी बजारमा यसले सजिलै प्रतिस्पर्धा गर्न सक्छ।
अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा राम्रो मूल्यमा निर्यात गर्न र स्थानीय बजार खोज्न किसानहरूले केही रणनीतिक उपायहरू अपनाउनु आवश्यक छ। काँचो बेसार सिधै बेच्नुभन्दा त्यसलाई सफा गर्ने, उसिन्ने, सुकाउने र पिँधेर आकर्षक प्याकेजिङ (Value Addition) गरी ब्राण्डिङ गर्दा तेब्बर बढी मूल्य पाउन सकिन्छ। किसानहरूले समूह वा सहकारी गठन गरी सामूहिक रूपमा खेती गर्दा प्रशोधन मेसिनहरू खरिद गर्न र अन्तर्राष्ट्रिय निर्यातकर्ताहरूसँग सिधै डिल गर्न सजिलो हुन्छ। रासायनिक मल र विषादीको प्रयोग नगरी पूर्ण रूपमा जैविक तरिकाले खेती गरेर ‘अर्गानिक प्रमाणीकरण’ (Organic Certification) गराउन सके, चीन र युरोपका बजारहरूमा यसलाई अत्यधिक प्रिमियम मूल्यमा निर्यात गर्न सकिन्छ। यसरी जंगली जनावरको सास्तीबाट जोगिँदै, उन्नत जातको छनोट, वैज्ञानिक खेती प्रणाली, अर्गानिक प्रमाणीकरण र वैदेशिक निर्यातको मार्ग पहिल्याउन सके बेसार खेती ग्रामीण अर्थतन्त्रमा सकारात्मक परिवर्तन ल्याउने र किसानको आर्थिक स्तर उकास्ने एक स्वर्ण कडी बन्ने निश्चित छ।