सर्पगन्धा : आयुर्वेददेखि औषधि उद्योगसम्म महत्वपूर्ण जडीबुटी, खेती र बजारको राम्रो सम्भावना

नेपालमा पाइने बहुमूल्य औषधीय वनस्पतिमध्ये सर्पगन्धा पनि एक महत्वपूर्ण जडीबुटी हो। वैज्ञानिक नाम Rauvolfia serpentina रहेको यो वनस्पति नेपालका तराई तथा तल्लो पहाडी क्षेत्रमा पाइन्छ। विशेषगरी यसको जरा औषधीय दृष्टिले महत्वपूर्ण मानिन्छ। परम्परागत आयुर्वेदिक उपचार पद्धतिमा लामो समयदेखि प्रयोग हुँदै आएको सर्पगन्धा आधुनिक औषधि विज्ञानमा समेत चर्चित वनस्पति हो।

सर्पगन्धा सामान्यतया झाडीका रूपमा बढ्छ। यसको पात हरियो, फूल साना र सेतो तथा फल पाकेपछि गाढा रङका देखिन्छन्। यसको जरामा विभिन्न प्रकारका एल्कलाइड पाइन्छन्, जसमध्ये रेसर्पिन (Reserpine) सबैभन्दा चर्चित रासायनिक तत्व हो। यही कारणले सर्पगन्धालाई औषधीय महत्व बोकेको वनस्पतिका रूपमा हेरिन्छ।

आयुर्वेदमा सर्पगन्धाको प्रयोग मुख्यतः उच्च रक्तचाप, निद्रा नलाग्ने अवस्था तथा स्नायु प्रणालीसँग सम्बन्धित केही समस्यामा गरिँदै आएको पाइन्छ। नेपाल सरकारका आयुर्वेदसम्बन्धी सामग्रीमा पनि सर्पगन्धाको रक्तचाप घटाउने तथा निद्रा बढाउने प्रभाव उल्लेख गरिएको छ। विभिन्न आयुर्वेदिक औषधिको कच्चापदार्थका रूपमा समेत यसको प्रयोग हुने गरेको पाइन्छ। तर जडीबुटी प्राकृतिक वस्तु भएकै कारण आफैंले मनलाग्दी सेवन गर्नु सुरक्षित हुन्छ भन्ने हुँदैन। विशेषगरी रक्तचापको औषधि सेवन गरिरहेका व्यक्तिले सर्पगन्धा प्रयोग गर्नुअघि चिकित्सक वा आयुर्वेद चिकित्सकको सल्लाह लिन आवश्यक हुन्छ।

सर्पगन्धाको महत्व नेपालमा मात्र सीमित छैन। यसको जरामा पाइने रासायनिक तत्वका कारण आधुनिक औषधि विज्ञानमा पनि यसको अध्ययन र प्रयोगको लामो इतिहास छ। यसले औषधीय वनस्पतिका रूपमा यसको अन्तर्राष्ट्रिय महत्वसमेत देखाउँछ। यही कारणले सर्पगन्धा औषधीय वनस्पतिको उत्पादन, प्रशोधन र व्यापारका दृष्टिले पनि सम्भावनायुक्त वनस्पति मानिन्छ।

नेपालमा यसको व्यावसायिक खेती गर्न सकिने सम्भावना रहेको छ। सर्पगन्धा उष्ण तथा उपोष्ण हावापानीमा राम्रोसँग हुर्कने बहुवर्षीय वनस्पति भएकाले तराई र तल्लो पहाडका किसानले उपयुक्त जमिनमा यसको खेती गर्न सक्छन्। पानी नजम्ने, खुकुलो तथा जैविक पदार्थयुक्त माटो यसको खेतीका लागि उपयुक्त मानिन्छ। अत्यधिक पानी जम्ने जमिनमा भने जराको विकासमा समस्या आउन सक्छ।

सर्पगन्धा बीउ तथा जराको टुक्राबाट पनि उत्पादन गर्न सकिन्छ। यसको बीउ लामो समय राख्दा अंकुरण क्षमता घट्न सक्ने भएकाले ताजा तथा गुणस्तरीय बीउ प्रयोग गर्नु महत्वपूर्ण हुन्छ। नर्सरीमा बिरुवा तयार गरेर उपयुक्त अवस्थामा खेतमा सार्न सकिन्छ। खेती गर्दा झारपात नियन्त्रण, आवश्यक चिस्यान कायम राख्ने, पानी जम्न नदिने र बिरुवाको उचित वृद्धि हुने वातावरण बनाउन ध्यान दिनुपर्छ।

सर्पगन्धाको सबैभन्दा महत्वपूर्ण उत्पादन जरा भएकाले यसको खेतीमा जराको राम्रो विकास हुने गरी व्यवस्थापन गर्नुपर्छ। सामान्यतया पर्याप्त वृद्धि भएपछि जरा संकलन गरिन्छ। जरा निकालिसकेपछि माटो सफा गरेर उपयुक्त तरिकाले सुकाउनुपर्छ। राम्रोसँग सुकाइएको, सफा र गुणस्तरीय जरा बजारमा बिक्री गर्न सहज हुन्छ। औषधि उद्योगका लागि कच्चापदार्थ भएकाले उत्पादनको गुणस्तरमा किसानले विशेष ध्यान दिनुपर्छ।

नेपालमा सर्पगन्धाको आयुर्वेदिक तथा औषधि उद्योगमा माग रहेको सरकारी प्राविधिक सामग्रीमा उल्लेख छ। विभिन्न आयुर्वेदिक औषधि उत्पादन गर्ने संस्था तथा जडीबुटी व्यवसायीले यसको जरा खरिद गर्ने गरेका छन्। तर यसको मूल्य सबै ठाउँमा एउटै हुँदैन। जरा कति राम्रोसँग सुकाइएको छ, गुणस्तर कस्तो छ, खरिदकर्ता को हो, उत्पादनको मात्रा कति छ र त्यस समयको बजार माग कस्तो छ भन्ने आधारमा मूल्य फरक पर्न सक्छ। त्यसैले किसानले खेती सुरु गर्नुअघि सम्भावित खरिदकर्ता र स्थानीय बजारबारे जानकारी लिनु महत्वपूर्ण हुन्छ।

सर्पगन्धाको व्यापारमा कानुनी पक्ष पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण छ। विशेषगरी वन क्षेत्रबाट जडीबुटी संकलन गर्दा सम्बन्धित कानून तथा अनुमति प्रक्रिया पालना गर्नुपर्छ। आफ्नै निजी जग्गामा गरिएको खेती र वन क्षेत्रबाट गरिएको संकलनलाई एउटै रूपमा हेर्न मिल्दैन। त्यसैले ठूलो परिमाणमा व्यावसायिक उत्पादन वा संकलन गर्नुअघि सम्बन्धित वन कार्यालय तथा अन्य सरकारी निकायसँग आवश्यक प्रक्रिया बुझ्नु उचित हुन्छ।

सर्पगन्धा अन्तर्राष्ट्रिय रूपमा पनि नियमनमा रहेको वनस्पति हो। यो CITES Appendix II मा सूचीकृत छ। नेपालमा पनि कच्चा सर्पगन्धा विदेश निकासीसँग सम्बन्धित कानुनी व्यवस्था रहेको छ। नेपालमा प्रशोधन गरी आवश्यक सरकारी स्वीकृति तथा सिफारिस पूरा गरेपछि मात्र लागू नियमअनुसार यसको प्रशोधित उत्पादन विदेश निकासी गर्न सकिने व्यवस्था छ। त्यसैले किसान वा व्यवसायीले काँचो सर्पगन्धाको जरा विदेश पठाएर ठूलो आम्दानी गर्ने सोच बनाउनुभन्दा पहिले सम्बन्धित सरकारी निकायबाट हाल लागू रहेको निर्यात प्रक्रिया र आवश्यक कागजातबारे जानकारी लिनुपर्छ।

जंगली रूपमा पाइने सर्पगन्धाको अत्यधिक संकलनले प्राकृतिक स्रोतमा दबाब पर्न सक्ने भएकाले व्यावसायिक खेती र संरक्षण दुवैलाई सँगसँगै अघि बढाउनु आवश्यक छ। जरा नै मुख्य उत्पादन हुने भएकाले जंगली बोट उखेलेर संकलन गर्ने प्रवृत्तिले यसको प्राकृतिक पुनरुत्पादनमा असर पार्न सक्छ। त्यसैले किसानका लागि व्यवस्थित खेती, गुणस्तरीय बिरुवा उत्पादन र दिगो संकलन पद्धति अपनाउनु दीर्घकालीन रूपमा महत्वपूर्ण हुन्छ।

सर्पगन्धा किसानका लागि केवल एउटा जडीबुटी मात्र होइन, आयुर्वेदिक औषधि र औषधि उद्योगका लागि आवश्यक कच्चापदार्थ उत्पादन गर्ने सम्भावनायुक्त बाली पनि बन्न सक्छ। तर खेती सुरु गर्नुअघि बजार, बिरुवाको स्रोत, खेती प्रविधि, लागत, उत्पादन अवधि र खरिदकर्ताको मागबारे राम्रोसँग जानकारी लिनुपर्छ। त्यसपछि मात्र व्यावसायिक रूपमा खेती विस्तार गर्नु किसानका लागि सुरक्षित र व्यवहारिक हुन्छ।

सर्पगन्धाको औषधीय प्रयोगका सम्बन्धमा भने विशेष सावधानी आवश्यक छ। यसको सेवन वा यसबाट बनेका औषधि चिकित्सकीय सल्लाहबिना प्रयोग गर्नु हुँदैन। विशेषगरी रक्तचापसम्बन्धी औषधि प्रयोग गरिरहेका व्यक्तिले सर्पगन्धा प्रयोग गर्नुअघि आयुर्वेद चिकित्सक वा सम्बन्धित स्वास्थ्यकर्मीको सल्लाह लिनुपर्छ। खेती तथा जडीबुटीको व्यावसायिक संकलन/प्रशोधनका लागि पनि आफ्नो नजिकको कृषि प्राविधिक, आयुर्वेद विज्ञ, वन कार्यालय वा सम्बन्धित सरकारी निकायसँग जानकारी लिएर मात्र काम अघि बढाउनु उपयुक्त हुन्छ।