बर्खाको पहिलो उपहार ‘पड्के’ च्याउ: पोषणको खानी, दुर्लभताको पर्याय र स्वादको राजा
बर्खायामको सुरुवातमै प्रकृतिले नेपाली बजारमा उपहारका रूपमा पठाउने एउटा विशेष वस्तु हो – ‘पड्के’ वा ‘पुट्की’ च्याउ। सालको जंगल र डढेलो लागेको जमिनमा माटोमुनि प्राकृतिक रूपमा मात्र उम्रिने यो दुर्लभ च्याउ अहिले चर्चाको शिखरमा छ। कृत्रिम रूपमा व्यावसायिक खेती गर्न नसकिने हुनाले अत्यन्तै दुर्लभ मानिने यो च्याउको मूल्यले अहिले खसीबोकाको मासुलाई समेत निकै पछि पारेको छ। हाल बजारमा यसको माग अत्यधिक र आपूर्ति न्यून रहेकाले प्रति किलोग्राम २४०० देखि ३००० रुपैयाँसम्ममा किनबेच भइरहेको छ, जुन खसीको मासुभन्दा लगभग दुई गुणा बढी हो। केही वर्ष अघिसम्म खासै महत्त्व नदिइने र बिक्री गर्न समेत कठिन हुने यो च्याउ आज आफ्नो विशिष्ट स्वाद र पोषणका कारण उपभोक्ताहरूको रोजाइमा परेको छ।
स्वास्थ्यका दृष्टिकोणले पनि यो च्याउ निकै लाभदायक मानिन्छ। यसमा उच्च मात्रामा प्रोटिन, फाइबर र विभिन्न भिटामिनहरू पाइन्छन्, जसले शरीरको रोग प्रतिरोधात्मक क्षमता (इम्युनिटी) बढाउन मद्दत गर्दछ। मुटुको स्वास्थ्यका लागि राम्रो मानिने यो च्याउले रक्तचाप र कोलेस्ट्रोल नियन्त्रण गर्न समेत सहयोग पुर्याउँछ। साथै, यसमा पाइने एन्टिअक्सिडेन्ट तत्वहरूले शरीरका कोषहरूलाई स्वस्थ राख्न र पाचन प्रणालीलाई बलियो बनाउन महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्छन्।
स्वादिलो तरिकाले पकाउनका लागि सबैभन्दा पहिले माटोमुनि पाइने भएकाले यसलाई तातो पानीमा धेरै पटक धोएर राम्ररी सफा गर्नुपर्छ र आफ्नो इच्छाअनुसार दुई वा चार भागमा काटेर पखालिन्छ। कढाईमा तोरीको तेल तताएर मेथी वा पाँचफोरन फुराएपछि प्याज, लसुन, अदुवाको पेस्ट र हरियो खुर्सानी हालेर सुनौलो हुने गरी भुट्नुपर्छ। त्यसपछि च्याउ हालेर केही बेर भुट्ने र स्वाद अनुसार नुन, बेसार, जिरा-धनियाँको धूलो र गरम मसला मिसाएर सानो आगोमा छोपेर पाक्न दिनुपर्छ। यसलाई थप स्वादिलो बनाउन टमाटर वा आलु मिसाएर लेदो (ग्रेभी) वा सुख्खा भुटन दुवै तरिकाले तयार पारेर खान सकिन्छ।
( विशेष सावधानी: जङ्गलमा पाइने सबै च्याउहरू खानयोग्य हुँदैनन्। कतिपय जंगली च्याउहरू अत्यन्तै विषालु हुन्छन्, जसको सेवनले ज्यानसमेत जान सक्छ। तसर्थ, ‘पड्के’ वा अन्य कुनै पनि जंगली च्याउको पहिचान गर्न पूर्ण रूपमा जानकार नभएसम्म वा स्थानीय विज्ञहरूको पक्का पुष्टि नभएसम्म जथाभावी च्याउ टिपेर खाने वा पकाउने कार्य नगर्नुहुन विनम्र अनुरोध छ। आफ्नो स्वास्थ्यलाई उच्च प्राथमिकतामा राख्नु नै बुद्धिमानी हुन्छ।)