एक पटकको लगानी, वर्षौंसम्म आम्दानी: व्यावसायिक पशुपालनका लागि खनायो खेतीको महत्त्व, उन्नत प्रविधि र संरक्षणका कुरा

नेपालको ग्रामीण अर्थतन्त्रको मेरुदण्डको रूपमा रहेको पशुपालन व्यवसायलाई व्यावसायिक र नाफामूलक बनाउन सन्तुलित र नियमित घाँस खेती अनिवार्य सर्त हो। परम्परागत रूपमा वन-जङ्गल र प्राकृतिक चरनमा मात्र निर्भर रहँदा हिउँदको खडेरी महिनामा पशुहरूका लागि हरियो आहारको चरम अभाव हुने गर्दछ। आधुनिक कृषि प्रणालीमा उन्नत जातका डालेघाँसको खेती गर्नाले पशुहरूको उत्पादन लागत घट्छ, दूध तथा मासुको उत्पादन बढ्छ र बजारको महँगो दानामाथिको निर्भरता कम हुन्छ।

यसै सन्दर्भमा, नेपालको मध्य पहाडी क्षेत्रमा खनायो (वैज्ञानिक नाम: Ficus semicordata) एक बहुउपयोगी र लोकप्रिय डालेघाँसको रूपमा स्थापित छ। गोठमै बाह्रै महिना हरियो घाँसको आपूर्ति सुनिश्चित गर्न र घाँसकै अभावले गर्दा हुने पशुहरूको कुपोषण तथा स्वास्थ्य समस्या रोक्न खनायो खेती एउटा सर्वोत्तम विकल्प हो।

खनायो खेती किन गर्ने ? (महत्त्व)

१. हिउँदको खडेरीको वरदान: मंसिरदेखि फागुनसम्म जब अन्य भुइँघाँसहरू सुकेर जान्छन्, त्यतिबेला खनायोले पौष्टिक र रसिलो डालेघाँस प्रदान गर्दछ।
२. भू-क्षय नियन्त्रण: यसको जरा प्रणाली बलियो हुने भएकाले पहाडका भिरालो जमिन र बारीका कान्लाहरूमा लगाउँदा माटोलाई समातेर पहिरो जानबाट रोक्छ।
३. बहुउपयोगी गुण: यसबाट पशुलाई घाँस मात्र होइन, मानिसलाई स्वादिलो फल र घरका लागि दाउरा समेत प्राप्त हुन्छ।
४. अनुकूलता: यो कम उर्वर र सुक्खा जमिनमा पनि सजिलै हुर्कन सक्ने सहनशील बिरुवा हो।

उपयुक्त हावापानी र माटो

• उचाइ: खनायो समुद्र सतहदेखि २०० मिटरदेखि २००० मिटर सम्मको उचाइमा राम्रोसँग सप्रिन्छ। विशेष गरी नेपालको मध्य पहाडी खोंच र बेसीहरू यसका लागि उपयुक्त छन्।

• माटो: यो रुखका लागि कुनै विशेष मलिलो माटो चाहिँदैन। यो भिरालो, चट्टानी र सुक्खा जमिनमा पनि बाँच्न सक्छ। यद्यपि, पानी नजम्ने तर हल्का ओसिलो कान्लाहरूमा यसको वृद्धि छिटो हुन्छ।

खनायोका मुख्य जातहरू

नेपालमा मुख्यतया दुई जातका खनायो पाइन्छन्:
१. राई खनायो (Ficus semicordata var. montana): यो डालेघाँसका लागि सर्वोत्तम मानिन्छ। यसको पात ठूलो, कम खस्रो र रसिलो हुन्छ। यो खुवाउँदा पशुले दूध धेरै दिने कृषकहरूको अनुभव छ।
२. खस्रे खनायो (Ficus semicordata var. semicordata): यसको पात सानो र निकै खस्रो हुन्छ। राई खनायोको तुलनामा यो कम स्वादिलो र अलि कम पोषिलो मानिन्छ।

पशुलाई खुवाउँदा हुने फाइदाहरू

• उच्च पोषक तत्व: यसमा क्रुड प्रोटिन, क्याल्सियम र फस्फोरस प्रचुर मात्रामा पाइन्छ।

• दूध र फ्याट वृद्धि: जाडो महिनामा यो घाँस खुवाउनाले दूध उत्पादन घट्न पाउँदैन र दूधमा फ्याटको मात्रा पनि सुधार हुन्छ।

• पाचन प्रणालीमा सुधार: यसमा फाइबरको सन्तुलन राम्रो हुने भएकाले पशुले चाख मानेर खान्छन् र यो सजिलै पच्छ।

बिरुवा उत्पादन प्रविधि (नर्सरी व्यवस्थापन)

खनायोलाई बिउ र हाँगाको कटिङ दुवै विधिबाट उमार्न सकिन्छ:

क) बिउ विधि (Seed Propagation):
१. बिउ संकलन: जेठ-असारमा रुखमा राम्रोसँग पाकेका, ठूला र कडा फलहरू संकलन गर्ने।
२. बिउ निकाल्ने: फललाई पानीमा मिचेर लेदो छुट्याउने र बिउलाई सुतीको कपडामा वा छहारीमा सुकाउने।
३. ब्याड तयारी: १ भाग बालुवा, १ भाग कम्पोस्ट र १ भाग माटो मिसाएर खुकुलो ब्याड बनाउने।
४. बिउ छर्ने: साउन-भदौमा बिउ छर्ने र हल्का बालुवाले ढाक्ने।
५. सार्ने (Pricking): बिरुवा ३-४ पातको (२-३ इन्च) भएपछि माटो भरिएको पोलिथिन ब्यागमा सावधानीपूर्वक सार्ने।

ख) हाँगा कटिङ विधि (Hardwood Cutting):
१. हाँगा छनोट: माघ-फागुनमा १ देखि २ वर्ष पुरानो, पेन्सिल जत्तिको बाक्लो र निरोगी हाँगा रोज्ने।
२. कटिङ तयारी: २०-२५ सेन्टिमिटर लामो हाँगा काट्ने (तल्लो भाग ४५ डिग्रीमा छड्के काट्ने)। कम्तीमा ३-४ वटा आँख्ला हुनुपर्छ।
३. रोप्ने: पोलिथिन ब्यागमा २ भाग भुइँमुनि र १ भाग (२ वटा आँख्ला) माथि पर्ने गरी छड्के गाड्ने।

बिरुवा सार्ने र लगाउने तरिका

• रोप्ने समय: असार-साउन (मनसुन सुरु भएपछि)।

• दुरी: बारीको कान्लामा लगाउँदा ३ देखि ५ मिटरको फरकमा लगाउने। यदि छुट्टै ब्लक बनाउने हो भने लाइनदेखि लाइन ५ मिटर र बिरुवादेखि बिरुवा ३ मिटर राख्ने।

• खाडलको आकार: ३०×३०×३० सेन्टिमिटरको खाडल खनी ५-१० केजी पाकेको कम्पोस्ट मल मिसाएर बिरुवा रोप्ने।

बिरुवाको हेरचाह र संरक्षण

१. संरक्षण: सुरुका २-३ वर्ष बाख्रा र गाईवस्तुबाट जोगाउन तारबार वा झाडीको घेरा हाल्नुपर्छ।
२. गोडमेल: पहिलो वर्ष वर्षमा २-३ पटक झारपात सफा गर्ने।
३. सिँचाइ र मल्चिङ: सुक्खा मौसममा फेदमा ओस टिकाइराख्न सुकेको झारको मल्चिङ गर्ने र महिनाको २-३ पटक पानी दिने।
४. आड दिने: बिरुवा ढल्न नदिन लौरो वा बाँसको थाक्रो दिने।

घाँस काट्ने र खुवाउने सही तरिका (सावधानी)

१. काट्ने समय: बिरुवा रोपेको ३ देखि ४ वर्षपछि मात्र घाँस काट्न सुरु गर्नुपर्छ। घाँस मुख्यतया मंसिरदेखि फागुन-चैतसम्म काटिन्छ।

२. नयाँ पालुवा र विषाक्तता (अत्यन्तै महत्वपूर्ण):
चैत-वैशाखमा खनायोमा पलाउने नयाँ कलिलो पालुवा र मुनामा हानिकारक तत्व हुन सक्छ। यसलाई सिधै खुवाउँदा पशुलाई “घाँस लाग्ने” समस्या हुन्छ।

• असर: पखाला लाग्ने, पेट फुल्ने, अपच हुने र दूध ह्वात्तै घट्ने। साना पाठापाठीको मृत्यु समेत हुन सक्छ।

• बच्ने उपाय: कलिलो पालुवा सिधै नखुवाउने। खुवाउनै परेमा १-२ दिन घाममा ओइलाएर (सुकाएर) वा अन्य सुक्खा चारासँग मिसाएर थोरै मात्रामा मात्र खुवाउने।

‘खन्यु’ फल: प्रकृतिको निःशुल्क खाजा

खनायोको फल (खन्यु) मानिसका लागि पनि पौष्टिक मानिन्छ। रुखको काण्डमा झुप्पा भएर फल्ने यो फल पाकेपछि निकै गुलियो र स्वादिलो हुन्छ। रासायनिक मल र विषादिमुक्त हुने भएकाले यो वनमै पाइने एक स्वस्थकर प्राकृतिक खाजा हो।

खनायो मध्य पहाडी भेगका कृषकहरूका लागि एक बहुमूल्य सम्पत्ति हो। यसको व्यवस्थित खेतीले हिउँदको घाँस अभाव टार्ने मात्र नभई पशुजन्य उत्पादन वृद्धि गरी किसानको आयआर्जनमा सुधार ल्याउँछ। वातावरणीय संरक्षण र भू-क्षय नियन्त्रणमा समेत यसको भूमिका अतुलनीय छ। तसर्थ, खाली रहेका कान्ला र पाखा पखेरामा खनायो रोपी यसबाट अधिकतम लाभ लिनु आजको आवश्यकता हो।