मखाना खेती: नेपालका लागि ‘सेतो सुन’ र आर्थिक समृद्धिको नयाँ आधार

मखाना (Fox Nut वा Lotus Seed) पानीमा फल्ने कमल प्रजातिको एक अत्यन्तै पौष्टिक र औषधीय गुणयुक्त जलीय वनस्पति हो। यसको बोटका पातहरू काँडेदार र फराकिला हुन्छन् भने यसको बहुमूल्य दानादार फल पानीमुनि हिलोमा फल्छ। स्वास्थ्यका दृष्टिकोणले ‘सुपरफुड’ (Superfood) र उच्च बजार मूल्यका कारण कृषि क्षेत्रमा यसलाई ‘सेतो सुन’ पनि भनिन्छ।

नेपालमा मखानाको माग पछिल्लो समय तीव्र रूपमा बढिरहेको छ। नेपालमा हाल वार्षिक रूपमा करिब ९०० मेट्रिक टन मखानाको माग छ, तर आन्तरिक उत्पादन भने मात्र ७३ मेट्रिक टनको हाराहारीमा खुम्चिएको छ। यस ठूलो अन्तरका कारण नेपालले आफ्नो मागको ९०% भन्दा बढी मखाना भारतबाट आयात गर्दै आएको छ। तराईका खाली रहेका पोखरी र घोल क्षेत्रमा यसको व्यावसायिक खेती गर्न सके आयात प्रतिस्थापन गरी ठूलो वैदेशिक मुद्रा बचाउन र किसानले मनग्य लाभ लिन सक्ने प्रचुर सम्भावना छ। पछिल्लो समय नेपालको तराई क्षेत्रमा यसको व्यावसायिक खेतीप्रति आकर्षण बढ्दै गएको छ र थुप्रै किसानहरूले यसलाई आफ्नो आयआर्जनको मुख्य माध्यम बनाउँदै व्यावसायिक खेती सुरु गरिसकेका छन्।

१. हावापानी, माटो र पानीको आवश्यकता

• हावापानी: मखानाका लागि उष्ण र उप-उष्ण (Tropical and Sub-tropical) हावापानी उपयुक्त हुन्छ। विशेष गरी २०° देखि ३५° सेल्सियस तापक्रम र उच्च आर्द्रता यसको वृद्धिका लागि उत्तम मानिन्छ। नेपालको पूर्वी तथा मध्य तराईको मौसम यसका लागि प्राकृतिक रूपमै उपयुक्त छ।

• माटो: पोखरीको फेदमा प्रशस्त प्राङ्गारिक पदार्थ भएको चिम्ट्याइलो वा हिलो माटो (Clayey Soil) हुनुपर्छ, जसले पानी सोसेर राख्ने क्षमता राख्दछ।

• पानी: यो पूर्ण रूपमा पानीमा आश्रित बाली हो। बाली अवधिभर खेत वा पोखरीमा लगातार १.५ देखि ४ फिटसम्म पानी जम्न आवश्यक हुन्छ।

२. उन्नत जातहरू

नेपालमा हाल भारतीय कृषि अनुसन्धान परिषद् (ICAR) द्वारा विकास गरिएका उन्नत जातहरूको प्रयोग बढी सफल देखिएको छ:

• स्वर्ण वैदेही (Swarna Vaidehi): उच्च उत्पादन दिने र रोग प्रतिरोधात्मक क्षमता भएको जात।

• सबौर मखाना-१ (Sabour Makhana-1): कम समयमा तयार हुने र दाना ठूलो हुने उत्कृष्ट जात।

३. खेती गर्ने तरिका र समयतालिका

मखाना खेती परम्परागत पोखरी वा धान खेती गरिने जस्तै हिल्याइएको खेत दुवैमा गर्न सकिन्छ। यसको बाली चक्र सामान्यतया ८ देखि १० महिनाको हुन्छ।

सङ्कलन विधि: यो बाली धान जस्तो काटिँदैन। कुशल कामदारहरू पानीभित्र पसेर, डुबुल्की मार्दै वा निहुरिएर बाँसको विशेष टोकरी (खोङ्गी) को सहायताले हिलोबाट कालो बीउहरू छानी-छानी बाहिर निकाल्छन्।

४. रोग, कीरा र समाधान

• पातको डढुवा (Leaf Blight): पातमा काला धब्बा देखिएमा पोखरी सफा गर्ने र प्राविधिकको सल्लाहमा उपयुक्त ढुसीनाशक छर्कने।

• लाही कीरा (Aphids): बोटको रस चुस्ने कीरा नियन्त्रण गर्न जैविक विषादी वा निमको तेल प्रयोग गर्ने।

• घोंघी र झारपात: अनावश्यक झार र कलिला पात खाने घोंघीलाई समयमै गोडमेल गरी हटाउनुपर्छ।

५. मखाना प्रशोधन (Processing) विधि

बजारमा पाइने सेतो मखाना (लावा) बनाउन निम्न ५ चरणहरू पार गर्नुपर्छ:

1. सफाइ: हिलोबाट निकालिएको बीउलाई सफा पानीले २-३ पटक धुने।

2. सुकाउने: धोएको बीउलाई ३-४ दिन घाममा सुकाएर ओसिलोपन २५–३०% मा झार्ने।

3. ग्रेडिङ: आकार अनुसार दानाहरूलाई छुट्ट्याउने।

4. भुट्ने (Roasting): फलामे कराहीमा उच्च तापक्रम (२४०°–३००°C) मा भुट्ने र केही दिन चिसोमा राख्ने।

5. फुटाउने (Popping): पुनः तताएर काठको हम्बर वा मेसिनले प्रहार गरी ‘लावा’ निकाल्ने। अन्त्यमा बीउ फुटिसकेपछि मखानामा टाँसिएका कालो बोक्राका मसिना टुक्रा र धुलोलाई कुनै रसायन बिना, केवल घुम्ने मेसिन वा डालाको प्राकृतिक घर्षणबाट हटाई सफा र चम्किलो बनाइन्छ।

६. भण्डारण र सुरक्षा

प्रशोधित मखाना ओसप्रति निकै संवेदनशील हुन्छ। यसलाई ‘क्रिस्पी’ राखिराख्न हावा नछिर्ने पोलिथिन ब्याग वा भ्याकुम प्याकिङमा राख्नुपर्छ। भण्डारण गर्दा भुइँमा काठको फ्ल्याक राखेर, ओभानो र मुसाबाट सुरक्षित गोदाममा राख्दा १० देखि १२ महिनासम्म सुरक्षित रहन्छ।

७. आर्थिक फाइदा र बजार

मखानाको बजार सुनिश्चित छ। नेपालका सुपरमार्केट र ड्राइ फ्रुट पसलहरूमा प्रशोधित मखाना प्रतिकिलो रु. १,००० देखि १,५०० सम्ममा सहजै बिक्री हुन्छ।

• एकीकृत खेती: मखाना खेती भइरहेको पोखरीमा माछा पालन पनि गर्न सकिन्छ। यसबाट एउटै लगानी र पानीबाट माछा र मखाना दुवैको दोहोरो नाफा लिन सकिन्छ।

८. स्वास्थ्य लाभ र परिकारहरू

मखानामा प्रोटिन, फाइबर, म्याग्नेसियम र पोटासियम प्रचुर मात्रामा हुन्छ भने कोलेस्ट्रोल र फ्याट शून्य हुन्छ। यो मधुमेह, मुटु रोग र उच्च रक्तचाप भएका बिरामीका लागि ‘अमृत’ समान मानिन्छ।

• प्रयोग: यसलाई घिउमा भुटेर खाजाको रूपमा (Roasted Makhana), खीर बनाएर, वा मटर र पनिरसँग तरकारी (Curry) बनाएर खान सकिन्छ। यसको पाउडर शिशु तथा वृद्धवृद्धाहरूका लागि पोषणयुक्त पेय बनाउन प्रयोग गरिन्छ।

नेपालको तराई क्षेत्रमा खेर गइरहेका घोल र सिमसार क्षेत्रलाई सदुपयोग गर्दै मखाना खेती गर्ने हो भने यसले किसानको आर्थिक स्तर उकास्ने मात्र होइन, देशको कृषि व्यापार घाटा कम गर्न समेत ठोस योगदान पुर्‍याउने देखिन्छ।

नोट: यस लेखमा उल्लेखित विधिहरू अपनाउनुपूर्व आफ्नो क्षेत्रको कृषि प्राविधिकसँग परामर्श लिनु थप फलदायी हुनेछ।