काउसो लागेपछि किन हुन्छ असह्य चिलाइ? जानौं यसको वैज्ञानिक कारण, घरेलु उपाय र औषधीय महत्त्व
नेपालका गाउँघरको जनजीवन आफ्नै मौलिक लय, संस्कृति र प्रकृतिसँगको घनिष्ठ सम्बन्धले भरिएको हुन्छ। वन–जङ्गल, भीर–पाखा, घाँस–दाउरा, मेलापात, गोठालो र विद्यालय जाने बाटोमा बालबालिका तथा युवाहरूका असंख्य सम्झनाहरू जोडिएका हुन्छन्। ती सम्झनामध्ये केही रमाइला हुन्छन् भने केही यस्ता पनि हुन्छन्, जसले त्यो बेला निकै पीडा दिए पनि वर्षौंपछि सम्झँदा एउटा जीवन्त अनुभव बनेर मनमा बसिरहन्छ। यस्तै अनुभवसँग जोडिएको वनस्पति हो— काउसो (वैज्ञानिक नाम:
गाउँघरमा कुनै साथीले जिस्क्याउने बहानामा सुटुक्क काउसोको कोसा वा झुस शरीरमा हालिदिने घटना कुनै नौलो कुरा होइन। विशेषगरी विद्यालय जाने बाटो, गोठालो जाने बेला वा वनमा घाँस–दाउरा गर्न जाँदा यस्ता बदमासी हुने गर्थे। काउसोको झुस शरीरमा टाँसिनेबित्तिकै सुरु हुने तीव्र पोलाइ, असह्य चिलाइ र जलनले मानिसलाई निकै छटपट बनाउँछ। धेरैजसो पीडितले लगातार कन्याउँदा छाला रातो हुने, घाउ लाग्ने र रगतसमेत आउने अवस्था भोगेका हुन्छन्।
जसले काउसो हालिदिन्छ, उसले त्यसलाई सामान्य ठट्टा वा रमाइलो ठान्ला, तर जसले त्यो पीडा भोग्छ, उसका लागि त्यो निकै कष्टकर अनुभव हुन्छ। अरूको दुःखमा रमाउने वा जानाजानी सास्ती दिने व्यवहार स्वस्थ मनोरञ्जन होइन। समाजमा यस्ता हुल्याहापनलाई निरुत्साहित गर्नु आवश्यक छ।
काउसो आखिर के हो ?
काउसो एक प्रकारको लहरायुक्त दलहन वर्गको वनस्पति हो, जुन नेपाल, भारत तथा अन्य उष्णकटिबन्धीय क्षेत्रमा प्राकृतिक रूपमा पाइन्छ। यसको फल सिमीको कोसाजस्तै देखिन्छ, तर बाहिरी सतहमा रहेका मसिना खैरा वा सेता झुसहरूले यसलाई विशेष बनाउँछन्। यही झुसमा रहेका सूक्ष्म रसायनका कारण छालामा छोइनेबित्तिकै तीव्र चिलाउने, पोल्ने र जलन हुने गर्छ।
वैज्ञानिक अध्ययनअनुसार काउसोको झुसमा Mucunain नामक प्रोटिन तथा अन्य जैविक सक्रिय पदार्थहरू हुन्छन्, जसले छालामा हिस्टामिन र अन्य रासायनिक प्रतिक्रियालाई सक्रिय बनाउँदै तीव्र चिलाइ उत्पन्न गराउँछन्।
काउसो लागेपछि के गर्ने ?
काउसोको झुस छालामा टाँसिएपछि सबैभन्दा पहिले धेरै कन्याउने बानी त्याग्नुपर्छ। अत्यधिक कन्याउँदा झुस अझ गहिरो पस्न सक्छ र छालामा घाउसमेत बन्न सक्छ।
ग्रामीण भेगमा पुस्तौंदेखि अपनाइँदै आएका केही घरेलु उपायहरू प्रचलित छन्। धेरै ठाउँमा तुरुन्तै तोरीको तेल दल्ने, वा काँचो गोबर लगाउने चलन पाइन्छ। यस्ता उपायले केही व्यक्तिमा राहत मिलेको अनुभव सुनिए पनि यी विधिहरूको प्रभावकारिता सबै अवस्थामा वैज्ञानिक रूपमा पूर्ण रूपमा प्रमाणित भएको छैन। त्यसैले यिनलाई स्थानीय अनुभवका रूपमा बुझ्नुपर्छ।
आधुनिक स्वास्थ्य अभ्यासअनुसार भने प्रभावित स्थानमा टाँसिएका झुसहरू सावधानीपूर्वक हटाउनु सबैभन्दा महत्वपूर्ण हुन्छ। सेलोटेप वा चिप्लिने टेप प्रयोग गरेर झुस निकाल्न सकिन्छ। त्यसपछि साबुन र पानीले बिस्तारै सफा गर्ने, आवश्यकता अनुसार चिसो सेक दिने तथा अत्यधिक एलर्जी वा सूजन भएमा स्वास्थ्यकर्मीको सल्लाह लिनु उचित हुन्छ। यदि सास फेर्न गाह्रो हुने, अनुहार सुन्निने वा गम्भीर एलर्जी देखिएमा तुरुन्त स्वास्थ्य संस्थामा जानुपर्छ।
पीडादायी मात्रै होइन, औषधीय वनस्पति पनि
काउसो केवल चिलाउने वनस्पति मात्र होइन। यसको बीउमा औषधीय दृष्टिले महत्वपूर्ण मानिने L-Dopa (Levodopa) प्रशस्त मात्रामा पाइन्छ। यही कारणले आयुर्वेद र आधुनिक अनुसन्धान दुवैले यसप्रति विशेष चासो दिएका छन्।
अनुसन्धानहरूले देखाएका केही सम्भावित उपयोगहरू यस्ता छन्–
- पार्किन्सन रोगमा प्रयोग हुने डोपामिनको प्राकृतिक स्रोतका रूपमा यसको अध्ययन गरिएको छ।
- आयुर्वेदमा यसलाई वाजीकरण (Aphrodisiac) औषधिका रूपमा प्रयोग गरिन्छ।
- पुरुषहरूको प्रजनन स्वास्थ्य तथा शुक्रकीटको गुणस्तर सुधारमा सम्भावित फाइदाबारे विभिन्न अध्ययन भएका छन्।
- मानसिक तनाव तथा स्नायु प्रणालीसँग सम्बन्धित केही अवस्थाहरूमा यसको सम्भावित प्रभावबारे अनुसन्धान जारी छ।
- यसमा प्रोटिन तथा अन्य पोषक तत्व पनि पाइने भएकाले पशु आहार तथा केही परम्परागत खाद्य प्रयोगमा समेत यसको महत्व रहेको मानिन्छ।
तर यी सबै लाभका बाबजुद काउसोको काँचो बीउ वा कोसा सिधै सेवन गर्नु सुरक्षित हुँदैन। आयुर्वेदमा यसको बीउलाई विशेष विधिबाट शोधन (प्रशोधन) गरेपछि मात्र औषधिका रूपमा प्रयोग गरिन्छ। त्यसैले चिकित्सक वा आयुर्वेद विशेषज्ञको सल्लाहबिना यसको सेवन गर्नु उपयुक्त हुँदैन।