नेपालमा फलफूल खेतीको परम्परा निकै पुरानो छ। आँप, लिची, केरा, सुन्तला, कागती, स्याउ, नास्पाती, आरु, खुर्पानीलगायतका फलले किसानको बगैँचा र बजारमा लामो समयदेखि आफ्नो स्थान बनाएका छन्। तर बदलिँदो कृषि प्रणालीसँगै नेपाली किसानको ध्यान अहिले परम्परागत फलबाट नयाँ, फरक स्वाद र उच्च मूल्य सम्भावना भएका फलतर्फ

पनि जान थालेको छ।

किवी, एभोकाडो र ड्रागन फ्रुटजस्ता फल नेपालमा विस्तार हुँदै गएको अवस्थामा अब किसान, उद्यमी र कृषि क्षेत्रका लागि अर्को चासोको फल हुन सक्छ – लङ्गान (Longan)।

बाहिरबाट हेर्दा लिचीजस्तै देखिने, बोक्रा हटाउँदा पारदर्शी सेतो र रसिलो गुदी भेटिने तथा बीचमा कालो बीउ हुने भएकाले लङ्गानलाई कतिपय ठाउँमा ‘ड्रागन आई’ अर्थात् ड्रागनको आँखा भनेर पनि चिनिन्छ। यसको वैज्ञानिक नाम Dimocarpus longan Lour. हो र यो लिची तथा रम्बुटानसँगै Sapindaceae परिवारमा पर्छ।

लङ्गान आखिर कस्तो फल हो ?

लङ्गानको फल सामान्यतया गोलाकार हुन्छ। पाकेपछि बाहिरी बोक्रा हरियो–पहेंलोबाट खैरो वा पहेंलो–खैरो हुँदै जान्छ। बोक्रा हटाएपछि पारदर्शी सेतोदेखि फिक्का सेतो गुदी देखिन्छ।

गुदी रसिलो, गुलियो र सुगन्धित हुन्छ। फलको बीचमा एउटा चम्किलो गाढा खैरो वा कालो बीउ हुन्छ।

FAO का अनुसार जात र वातावरणअनुसार लङ्गानको गुदीमा घुलनशील ठोस पदार्थ (TSS) करिब १५–२५ प्रतिशतसम्म हुन सक्छ, जसले यसको मिठास र स्वादमा प्रभाव पार्छ।

यही कारणले लङ्गानलाई ताजा फलका रूपमा मात्र होइन, प्रशोधन उद्योगका लागि पनि उपयोगी फल मानिन्छ।

कस्तो हावापानी चाहिन्छ ?

लङ्गान सामान्य उष्ण फल मात्र होइन। यो उपोष्ण हावापानीमा राम्रो गर्ने र फूल फुल्नका लागि मौसममा स्पष्ट परिवर्तन चाहिने फल हो।

संयुक्त राष्ट्रसङ्घीय खाद्य तथा कृषि संगठन (FAO) का अनुसार धेरै व्यावसायिक लङ्गान जातलाई फूल प्रेरणाका लागि करिब २–३ महिनाको छोटो चिसो मौसम, औसत तापक्रम करिब १५–२२°C वरिपरि हुनु उपयोगी हुन्छ। तर अत्यधिक चिसो तथा हिउँ/तुसारोको जोखिम भने उपयुक्त हुँदैन।

फल लागिसकेपछि पर्याप्त नमी र न्यानो मौसम चाहिन्छ। फल विकासको समयमा अत्यधिक रात्री तापक्रम, लामो खडेरी वा फूल फुल्ने समयमा अत्यधिक वर्षाले उत्पादनमा असर गर्न सक्छ।

यसकारण नेपालमा यसको सम्भावना खोज्दा अत्यन्त चिसो उच्च पहाडभन्दा न्यानो तर जाडोमा केही चिसोपन अनुभव हुने क्षेत्र बढी रोचक देखिन्छ।

सम्भावित क्षेत्र

• तराईका उपयुक्त न्यानो क्षेत्र
• भित्री मधेस
• तल्लो पहाड
• मध्यपहाडका न्यानो खोँच तथा उपत्यका
• जाडोमा हल्का चिसो हुने तर कडा तुसारो नपर्ने भूभाग

तर यहाँ एउटा कुरा स्पष्ट छ – यी क्षेत्रलाई सम्भावित क्षेत्रका रूपमा लिनुपर्छ, प्रमाणित सिफारिसका रूपमा होइन। नेपालका विभिन्न सूक्ष्म हावापानीमा जात परीक्षण र स्थानीय अनुसन्धान आवश्यक हुन्छ।

पानी धेरै चाहिन्छ, तर पानी जमेको मन पर्दैन

लङ्गानलाई पर्याप्त माटोको चिस्यान चाहिन्छ। विशेषगरी फल लागेदेखि फल पाक्ने अवस्थासम्म पानीको अभाव हुन दिनु हुँदैन।

FAO ले करिब १,५०० मिलिमिटर वार्षिक वर्षा उपयुक्त हुन सक्ने उल्लेख गरेको छ। फूल लाग्ने समयमा अत्यधिक वर्षा भयो भने परागसेचन कमजोर भएर फूल झर्ने समस्या आउन सक्छ भने फल लाग्ने समयमा खडेरी हुँदा उत्पादन घट्न सक्छ।

त्यसैले लङ्गान खेतीको सरल सूत्र हो:

पानी पर्याप्त हुनुपर्छ, तर जरामा पानी जम्नु हुँदैन।

कस्तो माटो रोज्ने ?

लङ्गानका लागि गहिरो, उर्वर, जैविक पदार्थयुक्त र राम्रो पानी निकास भएको माटो उपयुक्त हुन्छ।

FAO का अनुसार राम्रो निकास भएको बलौटे दोमटदेखि उर्वर भारी माटोसम्म विभिन्न प्रकारका माटोमा लङ्गान सफल भएको पाइन्छ, तर अत्यधिक पानी जम्ने तल्लो भूभाग र भारी चिम्ट्याइलो माटोबाट जोगिनुपर्छ।

त्यसैले बगैँचा स्थापना गर्दा माटो परीक्षण गर्नु सबैभन्दा राम्रो सुरुवात हो।

लङ्गानका कुन–कुन जात छन् ?

विश्वका विभिन्न उत्पादन क्षेत्रअनुसार लङ्गानका धेरै जात विकसित तथा छनोट गरिएका छन्।

थाइल्यान्डमा चर्चित जातमध्ये:

E-Daw

गोलोदेखि केही च्याप्टो फल, खैरो–पहेंलो बोक्रा र गुलियो गुदी भएको चर्चित जात।

Biew Kiew

फलको गुणस्तर र स्वादका कारण व्यावसायिक रूपमा महत्त्वपूर्ण जात।

Puang Thong

गोलाकार फल र ठूलो फलको झुप्पाका लागि चर्चित।

Si Chomphu

खैरो–रातो बोक्रा र अलि गुलाबी आभा भएको सेतो गुदी तथा सुगन्धित स्वादका लागि परिचित।

चीनमा Chuliang, Shixia, Wuyuan, Tuyan, Wulongling लगायतका जातहरू पनि पाइन्छन्। ‘Chuliang’ ठूलो फल, बाक्लो गुदी, राम्रो खाद्य भाग र गुलियो स्वादका कारण उल्लेखनीय जात हो।

अमेरिकाको फ्लोरिडामा Kohala लगायतका जात परीक्षण तथा उत्पादनमा प्रयोग भएका छन्।

नेपालमा कुन जात ?

यही ठाउँमा सबैभन्दा बढी सावधानी आवश्यक छ।

विदेशमा सफल भएको जात नेपालमा पनि उस्तै उत्पादन दिन्छ भन्ने हुँदैन। त्यसैले नेपालका लागि जात छनोट गर्दा स्थानीय परीक्षण, हावापानी र प्रमाणित बिरुवा स्रोतलाई प्राथमिकता दिनुपर्छ।

बीउ रोपेर बगैँचा बनाउने कि कलमी बिरुवा ?

लङ्गान बीउबाट पनि उत्पादन गर्न सकिन्छ। तर बीउबाट हुर्केका बिरुवामा मातृबोटको गुण जस्ताको तस्तै आउने ग्यारेन्टी हुँदैन र उत्पादन सुरु हुन धेरै समय लाग्न सक्छ।

FAO का अनुसार बीउबाट हुर्किएका बिरुवाको juvenile phase करिब ७ वर्षसम्म हुन सक्छ, जबकि air-layered अर्थात् गुटी/लेयरिङबाट तयार गरिएका बिरुवा करिब तेस्रो–चौथो वर्षतिर फल दिन सुरु गर्न सक्छन्।

त्यसैले व्यावसायिक खेतीका लागि:

जात पहिचान भएको, स्वस्थ र प्रमाणित स्रोतबाट तयार गरिएको कलमी/गुटी बिरुवा

प्राथमिक रोजाइ हुनुपर्छ।

कहिले रोप्ने ?

नेपालमा रोप्ने समय स्थानको हावापानी र सिँचाइ सुविधाअनुसार फरक पर्न सक्छ।

सामान्यतः मनसुन सुरु भएपछि माटोमा पर्याप्त चिस्यान आएको तर लगातार पानी जम्ने अवस्था नरहेको समय बिरुवा सार्न उपयुक्त हुन सक्छ।

तर पहाडी क्षेत्रमा मनसुनको पानी, माटोको निकास र तापक्रमलाई ध्यान दिएर समय निर्धारण गर्नुपर्छ।

बिरुवा रोप्नु अघि माटो परीक्षण र स्थानीय कृषि प्राविधिकको सल्लाह लिनु उत्तम हुन्छ।

कति दूरीमा रोप्ने ?

लङ्गान समयसँगै ठूलो बोट बन्न सक्छ। त्यसैले सुरुदेखि नै पर्याप्त दूरीको योजना बनाउनुपर्छ।

जात, माटोको उर्वरता, बोटको वृद्धि र काँटछाँट प्रणालीअनुसार दूरी फरक हुन्छ। व्यावसायिक बगैँचा योजना बनाउँदा करिब ६–८ मिटर आसपासको दूरीलाई प्रारम्भिक आधार मान्न सकिन्छ, तर अन्तिम दूरी स्थानीय प्राविधिकको सिफारिसअनुसार तय गर्नु राम्रो हुन्छ।

कति वर्षमा फल दिन थाल्छ ?

किसानको सबैभन्दा चासो हुने प्रश्न यही हो।

लङ्गानको फल दिने समय बिरुवाको प्रकार, जात, वातावरण र व्यवस्थापनमा निर्भर हुन्छ।

थाइल्यान्डको उत्पादन प्रणालीमा गुटीबाट तयार गरिएको लङ्गानले रोपेको चौथो वर्षतिर उत्पादन सुरु गरेको तथ्यांक पाइन्छ। पाँचौँ वर्षमा करिब २–५ किलो/बोट, सातौँ वर्षमा करिब २० किलो र दशौँ वर्षमा करिब ६० किलो/बोटसम्म उत्पादन पुगेको उदाहरण छ। १५औँ वर्षतिर राम्रो व्यवस्थापनमा १००–१९० किलो/बोटसम्म पुग्न सक्ने तथ्यांक पनि FAO ले उल्लेख गरेको छ।

तर यी थाइल्यान्डका उदाहरण हुन्, नेपालमा ग्यारेन्टी गरिएको उत्पादन होइन।

नेपालमा उत्पादनको मात्रा र समय स्थानीय हावापानी, जात, बिरुवा र व्यवस्थापनअनुसार फरक हुन सक्छ।

फूलदेखि फल पाक्न कति समय लाग्छ ?

लङ्गानमा फूल लागेपछि फल पाक्न सामान्यतः करिब ५–७ महिना लाग्न सक्छ।

थाइल्यान्डमा फूल लाग्ने समय सामान्यतः डिसेम्बरको अन्त्यदेखि फेब्रुअरीसम्म र मुख्य फल टिप्ने समय जुनको अन्त्यदेखि अगस्टसम्म हुन्छ। चीनमा फूल फुल्ने र फल पाक्ने समय केही पछाडि सर्न सक्छ।

नेपालमा भने स्थानीय मौसमअनुसार समय फरक हुनेछ।

फल पाकेको कसरी चिन्ने ?

लङ्गानलाई काँचै टिपेर पछि पकाउने फलका रूपमा भन्दा बोटमै पाकेपछि टिप्नुपर्ने फलका रूपमा व्यवस्थापन गर्नु राम्रो हुन्छ।

फल पाक्दै जाँदा:

• बोक्राको रङ परिवर्तन हुन्छ
• फलको आकार र रूप परिपक्व हुन्छ
• गुदी गुलियो हुन्छ
• स्वाद विकसित हुन्छ

FAO का अनुसार लङ्गान non-climacteric फल भएकाले पाकेको अवस्थामा टिप्नु महत्त्वपूर्ण हुन्छ।

सामान्यतया फलको झुप्पा नै काटेर टिपिन्छ। धेरै पात र हाँगा काटेर झुप्पा निकाल्दा अर्को वर्षको फूलमा असर पर्न सक्ने भएकाले टिप्दा सावधानी चाहिन्छ।

लङ्गानको बजार कहाँ खोज्ने ?

नेपालमा यसको बजार अझै नयाँ र विकासको चरणमा हुने भएकाले किसानले बगैँचा लगाउनुअघि बजार अध्ययन गर्नु आवश्यक हुन्छ।

यसलाई:

ताजा फल

फलफूल पसल, सुपरमार्केट, होटल, रेस्टुरेन्ट तथा नयाँ स्वाद खोज्ने उपभोक्तामाझ बिक्री गर्न सकिन्छ।

प्रिमियम फल

विशेष बजारमा नयाँ तथा विदेशी फलका रूपमा बिक्री गर्न सकिन्छ।

प्रशोधित उत्पादन

सुकाएको, क्यान्ड, फ्रोजन, जुस तथा सिरपका रूपमा बजार विस्तार गर्न सकिन्छ।

थाइल्यान्डको कृषि विभागले लङ्गानलाई ताजा र frozen रूपमा खान तथा fruit salad र dessert मा प्रयोग गर्न सकिने उल्लेख गरेको छ।

एउटा फल, धेरै परिकार

लङ्गानको आकर्षण यसको ताजा स्वादमा मात्र सीमित छैन।

यसबाट बनाउन सकिन्छ:

• ताजा फल
• फ्रुट सलाद
• फ्रुट चाट
• जुस
• सिरप
• स्क्वास
• आइसक्रिम
• दहीमा मिसाएर
• विभिन्न डेजर्ट
• क्यान्ड लङ्गान
• फ्रोजन लङ्गान
• सुकाएको लङ्गान
• मिठाई तथा बेकरी उत्पादन

यसरी हेर्दा किसानले केवल “फल बेच्ने” होइन, “फलबाट उत्पादन बनाउने” व्यवसाय पनि गर्न सक्छन्।

सुकाएको लङ्गान

ताजा लङ्गानको shelf life सीमित हुन्छ। FAO का अनुसार सामान्य तापक्रममा फलको बाहिरी बोक्रा केही दिनमै खैरो हुँदै जान सक्छ र लामो समयसम्म राख्दा गुदी बिग्रने जोखिम हुन्छ।

त्यसैले उत्पादन धेरै भएको समयमा सबै फल ताजा बजारमै बेच्न नसकिने अवस्था आएमा सुकाउने तथा अन्य प्रशोधन प्रविधि उपयोगी हुन सक्छ।

यहीँबाट किसानसँग नयाँ अवसर खुल्छ:

बगैँचा → फल → grading → packaging → drying → branded product → बजार

अर्थात् लङ्गानलाई केवल फलफूल होइन, मूल्य अभिवृद्धि गर्ने कृषि उद्यमका रूपमा हेर्न सकिन्छ।

स्वास्थ्य र पोषणका दृष्टिले कस्तो छ ?

लङ्गानमा प्राकृतिक चिनी तथा भिटामिन C पाइन्छ। थाइल्यान्डको कृषि विभागले पनि यसलाई चिनी र भिटामिन C भएको फलका रूपमा उल्लेख गरेको छ।

ताजा फलका रूपमा सन्तुलित आहारमा समावेश गर्न सकिन्छ।

तर लङ्गानलाई कुनै रोगको उपचार गर्ने औषधि वा चमत्कारी फलका रूपमा प्रचार गर्नु वैज्ञानिक रूपमा उचित हुँदैन।

फलफूलले स्वस्थ तथा सन्तुलित आहारको हिस्सा भएर पोषणमा योगदान गर्ने हो।

लङ्गान खेतीमा सबैभन्दा ठूलो चुनौती के हुन सक्छ ?

लङ्गान खेतीमा सम्भावना जति छ, चुनौती पनि त्यति नै छन्।

सबैभन्दा ठूलो चुनौतीमध्ये एउटा हो—हरेक वर्ष समान उत्पादन नआउनु।

FAO का अनुसार धेरै लङ्गान जातमा biennial bearing अर्थात् एक वर्ष धेरै र अर्को वर्ष कम उत्पादन हुने प्रवृत्ति देखिन सक्छ।

त्यस्तै:

• फूल लाग्ने समयमा अत्यधिक वर्षा
• फल लाग्ने समयमा खडेरी
• अत्यधिक चिसो वा तुसारो
• धेरै गर्मी
• हावाहुरी
• कीरा तथा रोग
• गुणस्तरीय बिरुवाको अभाव
• बजारको अनिश्चितता
• भण्डारण र चिस्यान शृंखलाको कमी

जस्ता समस्या पनि आउन सक्छन्।

यसैले “नयाँ फल देखियो, अब ठूलो क्षेत्रफलमा लगाइहालौँ” भन्ने सोचभन्दा “पहिले परीक्षण गरौँ, बजार बुझौँ, अनि विस्तार गरौँ” भन्ने सोच किसानका लागि सुरक्षित हुन्छ।

नेपालमा लङ्गानको भविष्य

नेपालमा लङ्गानको व्यावसायिक खेती अहिले नै ठूलो स्तरमा सफल भइसकेको दाबी गर्नु उचित हुँदैन। तर विश्वका विभिन्न देशमा यसको व्यावसायिक उत्पादन र प्रशोधन स्थापित भइसकेको तथ्यले यसको सम्भावना भने देखाउँछ। चीन, थाइल्यान्ड र ताइवानजस्ता क्षेत्रमा लङ्गान लामो समयदेखि व्यावसायिक रूपमा उत्पादन हुँदै आएको छ।

नेपालका लागि यसको बाटो पनि त्यही हुन सक्छ

पहिले परीक्षण, त्यसपछि अनुसन्धान, त्यसपछि बजार अध्ययन र अन्त्यमा व्यावसायिक विस्तार।

यदि नेपालका उपयुक्त भूभागमा सही जात छनोट गर्न सकियो, गुणस्तरीय बिरुवा उपलब्ध गराउन सकियो, फूल र फल लाग्ने समयमा पानी तथा पोषण व्यवस्थापन गर्न सकियो र उत्पादनलाई ताजा फलसँगै प्रशोधन उद्योगसँग जोड्न सकियो भने लङ्गानले नेपाली फलफूल क्षेत्रमा नयाँ विकल्प थप्न सक्ने सम्भावना बोकेको छ।